Një anatemë në emër të një të vdekuri

 

Papa, legatët e të cilit hynë në kishën e Shën Sofisë, kishte tre muaj që prehej në varr. Një kardinal me mantel të kuq hodhi mbi altar një dokument që nuk kishte asnjë fuqi, as në kuptimin kanonik, as në atë njerëzor. Kështu e ndanë botën.

Nëse në këtë histori ka ndonjë “gjenialitet” të tmerrshëm, ai qëndron në një hollësi të vetme: në anën juridike. Papa Leoni IX, i cili i kishte dërguar legatët në Kostandinopojë, vdiq më 19 prill 1054.

Sipas së drejtës kishtare të asaj kohe, mandati i të dërguarit papnor pushonte me vdekjen e papës që e kishte dërguar. Pra, njeriu që jemi mësuar ta quajmë “kardinali-legat Humbert”, më 16 korrik, kur hyri me vrull në Shën Sofi, ishte thjesht një i huaj me kapelë të kuqe.

Në atë çast, Humberti ishte një person privat nga Lorenia. Një turist me vetëbesim të tepruar. Dokumenti që hodhi mbi altar nuk kishte asnjë vlefshmëri. Anatema që shpalli nuk ishte anatemë. Skizma që ndau botën e krishterë për një mijë vjet u përpilua me një dokument pa autoritet.

Buka si pretekst për luftë
Ia vlen të kujtohet se nga nisi gjithë kjo histori. Jo nga Filioque dhe jo nga natyra e Shpirtit të Shenjtë. Nga buka që përdorej për liturgjinë hyjnore. Latinët shërbenin me bukë të ndorme, pa maja. Grekët me bukë të zënë me brumë, të ardhur.

Nga ana teologjike, pas të dyja traditave qëndrojnë aspekte të ndryshme: buka e Pashkës së Izraelit të lashtë, ose brumi i gjallë, që merr frymë, i Ngjalljes. Debatet se cila bukë është “më e drejtë për t'u përdorur” kishin ekzistuar prej kohësh në Kishë dhe për breza të tërë kishin kaluar në mënyrë të qetë.

Mirëpo, nga mesi i shekullit XI, në këtë debat hyri politika. Në Italinë e Jugut, normanët pushtonin territore bizantine dhe i detyronin famullitë greke të kalonin në ritin latin. Priftërinjtë grekë që refuzonin të shërbenin me bukë të ndorme humbnin kishat e tyre. Lajmet për këto ngjarje mbërrinin në Kostandinopojë, dhe Patriku ambicioz Mihail Kirullari vendosi të përgjigjej në mënyrë të njëjtë. Ai mbylli kishat latine në kryeqytetin e perandorisë.

Gjest teatror në Shën Sofi

Sakelari Nikifor, i dërguar nga patriarku për të zbatuar urdhrin, hynte me forcë në kishat latine dhe urdhëronte që Misteret e Shenjta të nxirreshin nga ciboret dhe të hidheshin drejtpërdrejt në tokë. Madje kërkonte që të shkeleshin me këmbë, sepse, sipas logjikës së tij, ato Dhurata ishin “pa hir”.

Kjo ishte një marrëzi e plotë: të krishterët e dy riteve, në mosmarrëveshje se si duhej të jepej saktë Trupi i Krishtit, përfundonin duke shkelur mbi vetë Atë.

Nuk kishte aspak arsye dogmatike për këtë. Kishte një rit, i cili për mbrojtësit e tij u kthye në flamur. Dhe kishte një bukë, e cila u shndërrua në armë në luftën kundër kundërshtarit.

Lista e akuzave të rreme

Në prill të vitit 1054 vdiq Papa Leoni IX. Në Romë nuk nxituan për konklavën; papa i ri do të zgjidhej vetëm në vitin 1055. Delegacioni i legatëve, i dërguar ende sa ishte gjallë Leoni, ndodhej tashmë në Kostandinopojë.

Sipas kanoneve, ata duhej të ktheheshin dhe të largoheshin. Sipas logjikës njerëzore, aq më tepër. Por jo sipas logjikës së krenarisë së plagosur. Kardinali Humbert, nga Lorenia, një njeri i ashpër dhe i ditur, nuk kishte ndërmend të largohej pa triumf.

Nga ana e tij, patriarku dha të kuptohej se nuk kishte ndërmend të bisedonte me legatët si të barabartë: në sinod i uli në vendet e fundit. Humberti u fye dhe i ndërpreu bisedimet.

Vula në pluhurin e rrugës

Të shtunën, më 16 korrik 1054, në Shën Sofi po kremtohej Liturgjia. Kisha ishte plot me njerëz. Kardinali Humbert, bashkë me shoqëruesit e tij, kaloi përmes turmës së besimtarëve që luteshin, u ngjit drejt altarit dhe vendosi mbi të një rrotull dokumenti: Vulën papnore të shkishërimit të patrikut. Në heshtje. Pa i shpjeguar asgjë popullit. Pastaj u kthye dhe u nis drejt daljes. Te dera, në mënyrë teatrale, shkundi pluhurin nga këmbët, ashtu si dikur apostujt shkundnin pluhurin nga këpucët kur largoheshin nga një qytet që nuk i kishte pranuar.

Teksti i Vulës përmbante një listë akuzash që mund të ngatërronte këdo. Grekët akuzoheshin për simoni, ndonëse pikërisht në Bizant kjo nuk ishte prej kohësh një problem sistemik. Akuzoheshin gjithashtu për arianizëm, një herezi që në shekullin XI kishte kohë që kishte vdekur. Akuzoheshin për shitje postesh kishtare, për ripagëzimin e latinëve, për moskryerjen e pagëzimit të foshnjave para ditës së tetë.

Dhe mbi të gjitha, akuzoheshin se kishin hequr nga Simboli i Besimit daljen e Shpirtit të Shenjtë “edhe prej Birit”. Sot çdo student i vitit të tretë të seminarit e di se Filioque — “edhe prej Birit” — u fut në Simbol nga tradita latine. Grekët nuk hoqën asgjë nga Simboli. Bëhet fjalë për një shtesë perëndimore, gjë që sot pranohet edhe nga shkenca katolike. Në thelb, kardinali Humbert i akuzonte grekët për diçka që nuk e kishin bërë dhe u ngarkonte fajin për atë që kishte bërë Perëndimi.

Zëri që u bë jehonë

Ky është shembulli klasik i çdo skizme: dogmatika shndërrohet në shkop, me të cilin goditet verbërisht. Menjëherë pas largimit të legatëve, në kishë ndodhi një skenë e vogël, pothuajse e pavënë re. Një nga nëndhjakonët e Shën Sofisë mori vulën e lënë mbi altar, doli me vrap në rrugë pas delegacionit dhe filloi t’i lutej Humbertit që ta merrte mbrapsht.

Humberti refuzoi. Atëherë nëndhjakoni — emrin e të cilit historia nuk e ka ruajtur — e hodhi vulën drejt e në pluhurin e rrugës së Kostandinopojës. Dokumenti që pas një mijë vjetësh do të quhej akti i ndarjes së botës së krishterë, për njëfarë kohe thjesht qëndroi mbi kalldrëm.

Mëshira është më e rëndësishme se saktësia

Në ato muaj, midis Italisë dhe Kostandinopojës qarkullonte një letër. E kishte shkruar Patriku i Antiokisë, Pjetri III, një njeri që në këtë histori pothuajse askush nuk e përmend. Ai ishte një vëzhgues i paanshëm dhe përpiqej të ndalte marrëzinë.

Pjetri i Antiokisë i shkruante Mihail Kirullarios se: latinët gabojnë në rite, gabojnë në agjërim, gabojnë në bukë, por janë vëllezërit tanë. Ji i mëshirshëm ndaj tyre, e përgjëronte ai; mos e humb thelbin për shkak të dëshirës për të arritur saktësi absolute në çdo gjë.

Pjetri III e përgjëronte Kerullarion me atë ton me të cilin Abrahami i fliste Perëndisë për Sodomën: edhe pak mëshirë, edhe pak durim; ndoshta gjendja do të shërohej vetë. Por ai nuk u dëgjua.

Fyerjet e ndërsjella të harruara

Zëri i njeriut që kërkon paqe në mes të konfliktit gjithmonë tingëllon si zëri i një tradhtari. Në vitin 1965, Patriarku i Kostandinopojës Athinagora dhe Papa Pali VI, me një akt të përbashkët, hoqën anathemat e ndërsjella të vitit 1054.

Ata shpallën se shkishërimi i ndërsjellë i dorëzohej “harresës”. Në letër, skizma u tërhoq nëntë shekuj e gjashtë vjet pasi kardinali Humbert hodhi vulën e tij mbi altarin e Shën Sofisë. Por, siç e dimë të gjithë, kjo nuk e riktheu unitetin e vërtetë.

Përkthyer nga UGO
Autor i artikullit: Konstantin Demidov.