Kanonet e Kishës ndalojnë shkëputjen arbitrare nga juridiksioni kishtar
Parimet kanonike mbi autoritetin e episkopit, kufijtë territorialë dhe pasojat e ndërprerjes së njëanshme të kungimit kishtar
Nga presbiteri Anastasios Gkotsopulos, famullitar i Kishës së Shenjtë të Shën Nikollës në Patra
Parim themelor i së Drejtës Kanonike, që buron nga eklisiologjia orthodhokse, është se çdo klerik, çdo bashkësi kishtare dhe çdo vend i përket një dioqeze të caktuar kishtare, nën një episkop dhe një Sinod, dhe nëpërmjet këtij Sinodi ekziston kungimi me Kishën e Krishtit në mbarë botën. Rrjedhojë e këtij parimi është se çdo episkop ushtron autoritet baritor ekskluziv (shpirtëror dhe administrativ) brenda kufijve të dioqezës së tij dhe, përkatësisht, grigja e tij varet shpirtërisht dhe administrativisht vetëm nga ai episkop i caktuar. Përkatësia në juridiksionin përkatës bëhet e dukshme nëpërmjet përkujtimit të kryebariut përkatës në Liturgjinë Hyjnore.
Juridiksioni kishtar përbën një institucion themelor të rendit kanonik të Kishës Orthodhokse. Përkatësia e një bashkësie kishtare (famullie, episkopate, dioqeze) te një episkop (mitropolit ose patriark) është themelore për traditën kishtare-kanonike të Kishës Orthodhokse, sepse nuk përbën thjesht një rregullim administrativ, por është shprehje e funksionimit sinodik, e trashëgimisë apostolike dhe e përgjegjësisë së episkopit për ruajtjen e unitetit të Kishës.
Tradita kanonike e Kishës Orthodhokse përcakton qartësisht kufijtë e juridiksionit të çdo episkopi, mitropoliti dhe patriarku, marrëdhënien ndërmjet klerikëve dhe episkopëve (mitropolitëve, kryepeshkopëve, patriarkëve), por edhe marrëdhëniet e episkopëve ndërmjet tyre, me qëllim që të shmangen përplasjet e kompetencave, ndërhyrjet antikanonike, «konfuzioni i Kishave» (II-2) dhe «trazirat e mëdha dhe përçarjet» (I-15).
Një varg i gjerë Kanonesh të Shenjta themelojnë parimin se çdo klerik i përket episkopit të vet dhe çdo episkop dioqezës dhe Sinodit të vet kishtar; gjithashtu, ato përcaktojnë se juridiksioni territorial i Kishave vendore duhet të respektohet në mënyrë absolute nga të gjithë klerikët (episkopët, presbiterët dhe dhjakonët) dhe se cenimi i tij nuk lejohet. Për ilustrim, përmendim këto Kanone të Shenjta:
Sipas Kanonit Apostolik 15, presbiteri nuk ka të drejtë të largohet nga juridiksioni të cilit i përket dhe të kalojë në një tjetër «kundër vullnetit të episkopit të vet»: «Nëse ndonjë presbiter/klerik, dhjakon ose, në përgjithësi, ndonjë prej atyre që janë në radhët e klerit, pasi të ketë braktisur dioqezën e vet, shkon në një tjetër dhe, duke u shpërngulur përfundimisht, qëndron në një dioqezë tjetër kundër vullnetit të episkopit të vet, urdhërojmë që ky të mos kryejë më shërbesë liturgjike; sidomos nëse, pasi episkopi i tij e ka thirrur të kthehet, ai nuk është bindur, por ka këmbëngulur në paligjshmërinë e tij. Megjithatë, le të jetë atje në kungim si laik».
Në mënyrë të ngjashme, Kanoni I-15 nuk lejon kalimin në një juridiksion tjetër nga ai në të cilin episkopi, presbiteri ose dhjakoni u dorëzua si klerik dhe në të cilin shërben. Nëse kjo ndodh, «i gjithë veprimi do të shpallet i pavlefshëm dhe ai do të rikthehet në Kishën në të cilën episkopi ose presbiteri u dorëzua» [«Për shkak të trazirës së madhe dhe të përçarjeve që po ndodhin, u gjykua e udhës që të hiqet plotësisht zakoni, i cili në disa vende ishte vendosur në kundërshtim me Kanonin Apostolik, në mënyrë që as episkopi, as presbiteri dhe as dhjakoni të mos kalojnë nga një qytet në tjetrin. Nëse dikush, pas këtij vendimi të Sinodit të Shenjtë dhe të Madh, do të orvatet të bëjë diçka të tillë ose do t’i dorëzohet një veprimi të tillë, i gjithë veprimi do të shpallet i pavlefshëm dhe ai do të rikthehet në Kishën në të cilën episkopi ose presbiteri u dorëzua»].
Madje, Kanoni I-16 parashikon ndëshkime kanonike jo vetëm për atë që, me vullnet personal, braktis Kishën së cilës i përket, por edhe për episkopin që do ta pranojë pa miratimin e episkopit të cilit ai i përket në mënyrë kanonike. Shprehjet që përdorin Etërit tregojnë seriozitetin e shkeljes kanonike: «Ata që, duke vepruar me guxim të pamatur, pa pasur para syve frikën e Perëndisë dhe pa njohur kanonin kishtar, largohen nga Kisha e tyre — qofshin presbiterë, dhjakonë ose, në përgjithësi, persona të renditur në kanonin e klerit — nuk duhet të pranohen në asnjë mënyrë në një Kishë tjetër; përkundrazi, duhet të ushtrohet ndaj tyre çdo detyrim që të kthehen në dioqezat e tyre; ose, nëse këmbëngulin, duhet të mbeten jashtë kungimit. Dhe nëse ndokush guxon të përvetësojë atë që i përket një tjetri dhe ta dorëzojë në Kishën e vet, pa pëlqimin e episkopit të tij, prej të cilit është larguar personi i renditur në kanonin e klerit, dorëzimi le të jetë i pavlefshme».
Gjithashtu, Kanoni Apostolik 35 urdhëron që episkopi të mos «guxojë» të kryejë dorëzim «jashtë kufijve të vet… në qytete dhe krahina që nuk janë nën juridiksionin e tij». Shkelja e juridiksionit territorial çon në shkarkimin e episkopit nga grada klerikale [«Episkopi të mos guxojë të kryejë dorëzime jashtë kufijve të vet, në qytete dhe krahina që nuk i nënshtrohen atij. Por, nëse provohet se e ka bërë këtë kundër vullnetit të atyre që kanë nën autoritet qytetet ose krahinat në fjalë, le të shkarkohet nga grada klerikale si ai vetë, ashtu edhe ata që ai ka dorëzuar»].
Për më tepër, Kanoni II-2, duke përforcuar parimin e kufijve kanonikë të çdo juridiksioni, nuk u lejon episkopëve ta shtrijnë juridiksionin e tyre përtej kufijve të dioqezës së tyre dhe as të zhvillojnë veprimtari kishtare tej kufijve, domethënë jashtë juridiksionit të tyre: «Episkopët që janë mbi një dioqezë të mos shkojnë në Kishat që ndodhen jashtë kufijve të saj dhe as të mos i pështjellojnë, konfuzojnë Kishat; por, sipas kanoneve, episkopi i Aleksandrisë të administrojë vetëm çështjet e Egjiptit; episkopët e Lindjes të qeverisin vetëm Lindjen, duke u ruajtur privilegjet që Kanonet e Nikesë i njohin Kishës së Antiokisë; episkopët e dioqezës së Azisë të administrojnë vetëm çështjet e Azisë; ata të Pontit vetëm çështjet e Pontit; dhe ata të Thrakës vetëm çështjet e Thrakës. Episkopët të mos kalojnë, pa qenë të ftuar, përtej dioqezës së tyre për të kryer dorëzim ose ndonjë administrim tjetër kishtar. Duke u ruajtur kanoni i sipërshënuar për dioqezat, është e qartë se çështjet e secilës dioqezë do t’i administrojë Sinodi i asaj dioqeze, sipas përcaktimeve të Nikesë. Kurse Kishat e Perëndisë që ndodhen ndër popujt barbarë duhet të administrohen sipas zakonit të Etërve, i cili ka mbizotëruar».
Kanoni III-8 ndalon pushtimin ose përvetësimin e një juridiksioni tjetër kishtar dhe mbron të drejtat tradicionale të çdo Kishe vendore. Ai e cilëson përpjekjen e Kishës së Antiokisë për të cenuar juridiksionin e Kishës së Qipros dhe për ta vënë atë arbitrarisht nën juridiksionin e saj si «një risi në kundërshtim me rregullat kishtare dhe me Kanonet e Apostujve të Shenjtë, e cila prek lirinë e të gjithëve». Dhe Etërit e Sinodit III Ekumenik vazhdojnë: «Kështu që asnjë prej episkopëve fort të dashur nga Perëndia të mos pushtojë një dioqezë tjetër, e cila që prej fillimit dhe që nga lashtësia nuk ka qenë nën dorën e tij ose të paraardhësve të tij; por, nëse ndokush e ka pushtuar dhe, duke përdorur dhunë, e ka vënë nën veten e tij, le ta kthejë atë».
Ata e përligjin vendimin e tyre kështu: «Që të mos shkelen Kanonet e Etërve, as të mos depërtojë fshehurazi krenaria e pushtetit botëror nën pretekstin e shërbesës së shenjtë dhe as, pa e kuptuar, të mos e humbasim pak nga pak lirinë që Zoti ynë Jisu Krisht, Çlirimtari i të gjithë njerëzve, na e dhuroi me gjakun e Tij. Prandaj, Sinodi i Shenjtë dhe Ekumenik vendosi që në çdo dioqezë të ruhen të pastra dhe të pacenuara të drejtat që i përkasin asaj që prej fillimit dhe që nga lashtësia, sipas zakonit që ka mbizotëruar prej kohësh; dhe çdo mitropolit ka të drejtë të marrë kopje të akteve të kryera për sigurinë e vet. Por, nëse ndokush paraqet një dokument që bie ndesh me përcaktimet e tanishme, i gjithë Sinodi i Shenjtë dhe Ekumenik vendosi që ai të jetë i pavlefshëm».
Kanoni 4 i Antiokisë është kategorik për çdo klerik që mohon kungimin me kryebariun e vet dhe, duke u shkëputur nga episkopi i tij, krijon Kishën e vet: «Nëse ndonjë presbiter (klerik, prift) ose dhjakon, duke përbuzur episkopin e vet, shkëputet nga Kisha, krijon një bashkësi më vete dhe ngre altar; dhe, pasi episkopi e thërret, ai nuk bindet dhe nuk dëshiron t’i nënshtrohet apo ta dëgjojë, edhe pasi thirret për herë të parë dhe të dytë, ky le të shkarkohet përfundimisht nga grada klerikale dhe të mos i jepet më mundësia e rehabilitimit, as të mund ta rimarrë nderin e vet. Dhe, nëse vazhdon të shkaktojë trazirë dhe rrëmujë në Kishë, le të sillet në bindje si kryengritës nëpërmjet autoritetit të jashtëm».
Nga Kanonet e Shenjta të sipërpërmendura në mënyrë demonstrative bëhet e qartë se ndërprerja e njëanshme dhe me vullnet të lirë e kungimit kishtar me episkopin kanonik ose me Kishën kanonike, si edhe kalimi arbitrar nën një juridiksion tjetër kishtar pa lirim kanonik («ἀπολυτήριον» = çlirim nga detyra) ose pa vendim sinodik, është skajshmërisht antikanonik dhe ndalohet rreptësisht.
Ndërprerja e kungimit, ndryshimi dhe kalimi në një juridiksion tjetër kishtar lejohen vetëm kur ndiqet procedura kanonike (leja e kryebariut përkatës, me lëshimin e letrës së lirimit kanonik; pranimi nga episkopi i ri; dhe, aty ku kërkohet, miratimi sinodik). Pra, vetëm me lejen e mitropolitit ose të patriarkut kompetent një dioqezë mund ta ndërpresë varësinë e saj kanonike kishtare ndaj tij dhe të përfshihet në një juridiksion tjetër. Nëse një episkop ose presviter përpiqet, kundër vullnetit të episkopit kompetent, të shkëputet prej tij, pasojat kanonike janë shumë të rënda.
Sinodi i Parë–i Dytë i Kostandinopojës, në kohën e Fotit të Madh (861 pas Krishtit), u mor në mënyrë të posaçme me këtë çështje dhe e trajtoi atë në një varg prej tri kanonesh, duke e cilësuar si «skizmë»:
Në Kanonin I–II-13[1], ndërprerja me vullnet të lirë dhe në mënyrë antikanonike e kungimit të presbiterit me episkopin e tij trajtohet me fjalë shumë të rrepta: ajo është «metodë e dinakut të lig» — djallit — i cili përpiqet «që, me marrëzinë e skizmatikëve, të ndajë Trupin e Krishtit». Pasojat e rënda kanonike shtrihen edhe mbi ata që ndjekin personin që ka ndërprerë në mënyrë antikanonike kungimin me episkopin e vet: «Ata që e ndjekin atë, nëse janë ndër të dorëzuarit, le të bien edhe vetë nga nderi që u përket; ndërsa, nëse janë murgj ose laikë, le të çkishërohen plotësisht nga Kisha, derisa, pasi të kenë hedhur poshtë lidhjen me skizmatikët, të kthehen te episkopi i tyre».
Edhe Kanoni I–II-14[2] e cilëson si «skizëm» ndërprerjen e kungimit të episkopit me mitropolitin e tij dhe i shtrin edhe mbi episkopin sanksionet kanonike të shkarkimit nga grada klerikale.
Së fundi, Kanoni I–II-15[3] i referohet nivelit më të lartë të juridiksionit kishtar, nivelit patriarkal, dhe është plotësisht i qartë dhe kategorik në rastet kur një episkop, presbiter ose dhjakon «guxon të largohet nga kungimi me patriarkun e vet dhe nuk e përmend emrin e tij, sipas asaj që është përcaktuar dhe vendosur, në mistagogjinë hyjnore, por, përpara shpalljes sinodike dhe dënimit të tij përfundimtar, krijon skizëm». Në këtë rast, «Sinodi i Shenjtë përcaktoi se ky të jetë krejtësisht i përjashtuar nga çdo gradë priftërie, mjafton që të provohet se e ka kryer këtë shkelje», domethënë, e shkarkon nga grada klerikale.
Kanoni I–II-15 parashikon vetëm një përjashtim, në të cilin kleriku që ndërpret kungimin me episkopin e vet nuk dënohet, por përkundrazi lavdërohet: kur episkopi përkatës (mitropoliti ose patriarku) predikon zyrtarisht një mësim heretik që është dënuar nga ndërgjegjja kishtare, siç shprehet ajo në pajtimin e Etërve (consensus Patrum) ose nga Sinodet, atëherë kleriku ka të drejtë ta ndërpresë kungimin kishtar me të. Por as ky Kanoni I–II-15 nuk lejon në përgjithësi ndryshimin e juridiksionit kishtar; ai parashikon thjesht se ndërprerja e përkujtimit liturgjik të një episkopi, përpara dënimit sinodik, nuk konsiderohet skizëm kur episkopi predikon publikisht një herezi tashmë të dënuar nga Kisha. Edhe në këtë rast, kanoni nuk themelon ndonjë të drejtë për t’iu nënshtruar arbitrarisht një juridiksioni tjetër kishtar.
Kemi dy shembuj karakteristikë, në të cilët shkëputja me vullnet të lirë nga autoriteti përkatës kishtar pati pasoja të rënda kanonike për nismëtarët e saj dhe për unitetin e Kishës:
A. Skizma Bullgare.
Në vitin 1860, bashkësitë bullgare të Kostandinopojës, me nismën e disa episkopëve bullgarë, kërkuan ta ndërprisnin kungimin me Patriarkun e Kostandinopojës, të cilit i përkisnin deri atëherë. Patriarku Ekumenik reagoi fuqishëm dhe, në vitin 1872, thirri në Kostandinopojë një «Sinod të Shenjtë dhe të Madh», me pjesëmarrjen edhe të patriarkëve të tjerë (përveç Patriarkut të Jerusalemit). Ky Sinod dënoi ndërprerjen e kungimit dhe shkëputjen e bashkësive bullgare nga Patriarkana Ekumenike, si edhe i shkarkoi nga grada klerikale nismëtarët e kësaj orvatjeje. Gjithashtu, i shpalli skizmatike këto bashkësi, si edhe Kishën e Bullgarisë, e cila i kishte pranuar!
Komisioni i caktuar nga Sinodi, duke përshkruar veprimet antikanonike të shtatë episkopëve bullgarë që kryesuan shkëputjen nga episkopi i tyre, Patriarku Ekumenik, shënon: «Ata dërguan deklaratën e heqjes dorë nga nënshtrimi (përkatësia juridike kishtare) ndaj patriarkut të tyre, duke guxuar të largohen nga kungimi me patriarkun përkatës dhe të krijojnë skizëm, në kundërshtim me Kanonin 15 të Sinodit I–II, të parashtruar më sipër. Duke e mësuar popullin t’i dëbonte episkopët e vet, ata i nxitnin presbiterët dhe dhjakonët të vepronin pa dijeninë e episkopit, në kundërshtim me Kanonin Apostolik 39» [4].
Në të njëjtin raport, Komisioni, duke iu referuar nismëtarit të lëvizjes, episkopit Hilarion të Makariopolit, shkruan: «D. I njëjti, duke qenë episkop dhe duke pasur për detyrë t’i mësonte popullit përshpirtshmërinë, përkundrazi, duke vepruar në mënyrë edhe më dinake, i nxiti ata që ishin nën autoritetin e tij të largoheshin nga përkushtimi dhe nënshtrimi ndaj Kishës» [5].
Gjithashtu, në paragrafin e fundit të raportit të tij, Komisioni përmend një letër të Sinodit të Kishës së Rusisë drejtuar Patriarkut Ekumenik, të cilën e përvetëson plotësisht: «Pa pëlqimin e Shenjtërisë së Tij dhe kundër vullnetit të Tij, bullgarët nuk kanë aspak të drejtë të marrin ose të shkëputin prej Tij atë që synojnë. Aq më pak kanë të drejtë të çlirohen nga varësia kishtare që i lidh me bariun e tyre më të lartë dhe të shkëputen prej tij me vullnet të lirë, sepse një veprim i tillë do të përbënte Skizëm dhe bullgarët, sipas kanoneve të Kishës, do të konsideroheshin në mënyrë të pashmangshme si skizmatike»[6].
Së fundi, në kanonin e «Sinodit të Shenjtë dhe të Madh» të vitit 1872 shkruhet, ndër të tjera: «Ata që guxojnë të ngrenë sinagoga (mbledhje) të jashtëligjshme, të reja mbi baza etnike, në përputhje me Kanonet e Shenjta, i shpallim të huaj për Kishën e vetme, të shenjtë, katholike dhe apostolike dhe, pikërisht për këtë, SKIZMATIKË. Rrjedhimisht, ata që janë shkëputur nga Kisha Orthodhokse dhe kanë ngritur altarin e tyre [këtu përmenden emrat e episkopëve që u shkëputën nga Patriarkana], të gjithë ata që janë në kungim dhe bashkëveprojnë me ta, si edhe ata, klerikë ose laikë, që i pranojnë si të vlefshme dhe kanonike bekimet dhe aktet e tyre të pa shenjtëruara, i shpallim SKIZMATIKË dhe të huaj për Kishën Orthodhokse të Krishtit» [7].
Për ta bërë edhe më të qartë seriozitetin e shkeljes kanonike të shkëputjes me vullnet të lirë nga kryebariu përkatës, vërejmë se skizma me Kishën Bullgare mori fund dhe kungimi kishtar i Kishës së Bullgarisë me Patriarkanën Ekumenike u rivendos pas 73 vjetësh, në vitin 1945!
B.
Tepër karakteristike është edhe kriza që u krijua në vitin 2004 ndërmjet Kishës së Greqisë dhe Patriarkanës Ekumenike të Kostandinopojës. Rajonet veriore të Greqisë, të quajtura «Tokat e Reja», domethënë Thraka, Maqedonia dhe Epiri, nga ana kishtare i përkasin Patriarkanës Ekumenike. Në vitin 1923, pas Katastrofës së Azisë së Vogël, Patriarkana ia kaloi Kishës së Greqisë, me kushte të caktuara, vetëm administrimin e tyre, duke mbajtur juridiksionin dhe sovranitetin kishtar mbi këto dioqeza. Kështu, ndonëse i përkasin Patriarkanës, ato marrin pjesë në Sinodin e Shenjtë të Kishës së Greqisë.
Në vitin 2004, Kryepeshkopi i Athinës, Hristodhuli, kërkoi ta rregullonte këtë parregullsi kanonike, në mënyrë që edhe Tokat e Reja t’i përkisnin kanonikisht Kishës së Greqisë. Por Patriarkana nuk lejoi që kjo të ndodhte, domethënë që dioqezat të cilat i përkisnin asaj të shkëputeshin nga juridiksioni i saj. Kështu u krijua një krizë kishtare e paprecedentë. Madje, Patriarkana ndërmori masa shumë të rrepta kundër Kishës së Greqisë, duke arritur deri aty sa, më 30 prill 2004, të thërriste në Kostandinopojë «Sinodin e Madh, të Shenjtë dhe të Hirshëm Endemusa» dhe të ndërpriste kungimin kishtar me Kryepeshkopin e Athinës, Hristodhulin, duke e fshirë atë nga Diptikët!
Sinodi i Madh, i Shenjtë dhe i Hirshëm Endemusa i Patriarkanës Ekumenike të Kostandinopojës, duke arsyetuar vendimin e tij (nr. prot. 384), shprehet: «Dioqezat kishtare të përmendura… të Tokave të Reja… vazhdojnë, në shkallë të ndryshme varësie, të mbeten territor kanonik i Kishës së Kostandinopojës, e cila deri më sot nuk ia ka kaluar asnjë Kishe tjetër juridiksionin e plotë mbi to dhe as nuk synon t’ia kalojë. Të gjitha ndodhen brenda kufijve kanonikë të Kishës së Kostandinopojës».
Prandaj, bëhet plotësisht e qartë se, nga pikëpamja kanonike, nuk lejohet shkëputja me vullnet të lirë dhe në mënyrë puçiste nga juridiksioni kishtar të cilit i përket një dioqezë, as përfshirja e saj në një juridiksion tjetër ose shpallja me vullnet të lirë e autoqefalisë, pa respektuar rendin kanonik kishtar.
[1] Kanoni I–II-13: «Pasi i ligu dinak mbolli farërat e egjrës së heretikëve në Kishën e Krishtit dhe, duke parë se ato po priteshin me gjithë rrënjë nga shpata e Shpirtit, kaloi në një rrugë tjetër dredhie, duke u përpjekur që me marrëzinë e skizmatikëve të ndajë Trupin e Krishtit. Por Sinodi i Shenjtë, duke e ndalur plotësisht edhe këtë komplot të tij, përcaktoi se, që këtej e tutje, nëse ndonjë presbiter ose dhjakon, duke e dënuar gjoja episkopin e vet për disa akuza, do të guxojë të shkëputet nga kungimi me të përpara gjykimit dhe shqyrtimit sinodik dhe përpara dënimit të tij përfundimtar, si edhe nuk do ta përmendë emrin e tij në lutjet e shenjta të Liturgjive, sipas asaj që i është dorëzuar Kishës, ky t’i nënshtrohet shkarkimit nga grada klerikale dhe të privohet nga çdo nder priftëror. Sepse ai që është vendosur në rangun e presbiterit dhe përvetëson gjykimin e mitropolitëve, duke e dënuar vetë përpara gjykimit — aq sa varet prej tij — atin dhe episkopin e vet, nuk është i denjë as për nderin dhe as për emërtimin e presbiterit. Ata që e ndjekin, nëse janë ndër të dorëzuar, le të bien edhe vetë nga nderi që u përket; ndërsa, nëse janë murgj ose laikë, le të çkishërohen plotësisht nga Kisha, derisa, pasi të kenë hedhur poshtë lidhjen me skizmatikët, të kthehen te episkopi i tyre».
[2] Kanoni I–II-14: «Nëse ndonjë episkop, duke marrë si pretekst një akuzë kundër mitropolitit të vet, përpara gjykimit sinodik shkëputet nga kungimi me të dhe nuk e përmend emrin e tij, sipas zakonit, në mistagogjinë hyjnore, Sinodi i Shenjtë përcaktoi që ky të jetë i shkarkuar nga grada klerikale, qoftë edhe vetëm sepse, duke u shkëputur nga mitropoliti i vet, krijoi skizëm. Sepse secili duhet t’i njohë kufijtë e vet: as presbiteri të mos e përbuzë episkopin e vet, as episkopi mitropolitin e vet».
[3] Kanoni I–II-15: «Ato që janë përcaktuar për presbiterët, episkopët dhe mitropolitët vlejnë edhe më shumë për patriarkët. Prandaj, nëse ndonjë presbiter, episkop ose mitropolit guxon të largohet nga kungimi me patriarkun e vet dhe nuk e përmend emrin e tij, sipas asaj që është përcaktuar dhe vendosur, në mistagogjinë hyjnore, por, përpara shpalljes të një vendimi sinodik dhe dënimit të tij përfundimtar, krijon skizëm, Sinodi i Shenjtë përcaktoi që ky të jetë krejtësisht i përjashtuar nga çdo gradë priftërore, mjafton që të provohet se e ka kryer këtë shkelje. Këto janë përcaktuar dhe vulosur për ata që, nën pretekstin e disa akuzave, largohen nga kreu i tyre, krijojnë skizëm dhe përçajnë unitetin e Kishës. Por ata që shkëputen nga kungimi me kreu për shkak të ndonjë herezie të dënuar nga Sinodet e Shenjta ose nga Etërit — kur ai e predikon publikisht herezinë dhe e mëson haptazi në Kishë — jo vetëm që nuk do t’i nënshtrohen ndëshkimit kanonik, edhe pse e kanë ndërprerë kungimin me të ashtuquajturin episkop përpara një gjykimi sinodik, por do të çmohen edhe me nderimin që u takon orthodhoksëve. Sepse ata nuk kanë dënuar episkopë, por pseudoepiskopë dhe pseudo mësues; dhe nuk e kanë copëtuar unitetin e Kishës me skizëm, por janë përpjekur ta çlirojnë Kishën nga skizmat dhe përçarjet».
[4] Procesverbalet e Sinodit të Shenjtë dhe të Madh të mbajtur në Kostandinopojë për çështjen kishtare bullgare, të përbërë në vitin e shpëtimit 1872, Kostandinopojë, f. 55.
[5] Po aty, f. 53.
[6] Po aty, f. 58.
[7] Po aty, f. 92.
