Kongresi i Beratit dhe shpallja e Autoqefalisë së Kishës Orthodhokse Shqiptare më 1922
Kongresi historik i Beratit, i mbajtur më 12 qershor 1922, shpalli autoqefalinë administrative të Kishës Orthodhokse Kombëtare të Shqipërisë, bazuar në kanonet e shenjta dhe shembullin e kishave të tjera orthodhokse.
Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë (KOASH) e ka rrënjën e pavarësisë së vet administrative në një akt historik të vitit 1922 – Kongresin e Beratit. Sipas Dhimitër Bedulit në veprën Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë (deri në vitin 1944), botuar në Tiranë më 1992, faqe 21–25, Kongresi u mblodh nën kryesinë e priftit atdhetar At Iosif Qirici, me delegatë të zgjedhur ligjërisht nga të gjitha komunitetet orthodhokse shqiptare.
Më 12 qershor 1922, delegatët klerikë dhe laikë votuan me entusiazëm një vendim historik: proklamimin e autoqefalisë së Kishës Orthodhokse Kombëtare të Shqipërisë. Vendimi u mbështet juridikisht në parimin kishtar «në shtet indipendent, kishë indipendente» dhe u frymëzua nga shembujt e kishave orthodhokse të Rusisë (1771), Greqisë (1883), Serbisë (1880), Rumanisë (1856) dhe Bosnjë-Herzegovinës (1908). Mbledhjet u zhvilluan në shkollën qendrore të Beratit.
Kongresi votoi edhe statutin e parë të Kishës, të përbërë nga 14 artikuj. Autoriteti më i lartë, gjersa të formohej sinodhi episkopal, u caktua Këshilla e Lartë – katër klerikë dhe katër laikë, nën kryesinë e njërit prej klerikëve. Si kryetar u zgjodh At Vasili Markoja, i njohur për angazhimin e tij në lëvizjen për pavarësinë e Kishës në Amerikë. Gjuha shqipe u shpall gjuhë zyrtare e Kishës, si në korrespondencë ashtu dhe në shërbesa fetare, duke lejuar përkohësisht greqishten deri në botimin e librave liturgjikë.
Patriarkana Ekumenike, e njoftuar mbi ngjarjet, dërgoi Episkopin e Melitupojës, Ierotheun, i cili vizitoi Korçën më 27 nëntor të atij viti dhe konstatoi se gjendja e Kishës ishte në rregull dhe në akord me kanonet e Orthodhoksisë. Ai i rekomandoi Patrikanës pranimin e një komisioni shqiptar për bisedime. Komisioni, nën kryesinë e At Vasili Markojës, u nis nga fundi i marsit dhe arriti në Stamboll nga mesi i prillit. Megjithatë, ngaqë Patrikana parashikonte një formë varësie të Kishës Shqiptare prej saj – në kundërshtim me statutin e Kongresit – komisioni u kthye pa arritur marrëveshje.
Dy muaj pas kthimit të komisionit, episkopi Kristofor Kissi erdhi vullnetarisht në Shqipëri. Më 24 nëntor 1923, ai dhe Imzot Ierotheu dorëzuan në mënyrë solemne dhe kanonike Imzot Fan Nolin, i emëruar mitropolit i Durrësit. Mbetej e paplotësuar vetëm episkopata e Gjirokastrës, por trazirat politike të vitit 1924 e detyruan Fan Nolin të largohej nga Shqipëria, duke e lënë çështjen të varur edhe për pesë vjet rrjesht. Dy vizitat e Imzot Krisanthit si eksarh i Patrikanës gjatë kësaj periudhe nuk sollën ndonjë zgjidhje.
Siç kishte raportuar UGO, vendimi i Kishës Orthodhokse për shkollën "Kryqi i Nderuar" në Gjirokastër ilustron se sa aktuale mbeten sot çështjet e kishës në qytetet që dikur prisnin plotësimin e episkopimit të tyre.
Dokumenti historik i Bedulit mbetet një nga burimet kryesore shkencore për studimin e procesit të themelimit të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë dhe marrëdhënieve të saj me Patrikanën Ekumenike të Konstantinopojës gjatë viteve 1920.
