Manastiri i Shën Joan Prodhromit në Voskopojë ruan dëshmi të shekullit XVII
Një vështrim mbi historinë, arkitekturën dhe rolin shpirtëror të manastirit në jetën kishtare të Voskopojës dhe Mitropolisë së Korçës.
Manastiri i Shën Joan Prodhromit në Voskopojë është një nga dëshmitë më të rëndësishme të jetës shpirtërore dhe kulturore të këtij qyteti të njohur të Orthodhoksisë në Shqipëri. I vendosur në veri të Voskopojës, në një kodër të pyllëzuar, manastiri lidhet me periudhën e lulëzimit të madh të qytetit, kur Voskopoja ishte një qendër e rëndësishme ekonomike, arsimore, kulturore dhe kishtare.
Burimet historike e vendosin themelimin e tij në fillim të shekullit XVII. Sipas të dhënave të ruajtura në mbishkrime dhe në kodikët kishtarë, kisha qendrore e manastirit u themelua rreth viteve 1632–1634. Si ndërtues përmenden arkondët Gjergj Guco dhe Mihal Meligjeri, ndërsa me themelimin lidhet edhe hieromonaku Andon nga Shipska, i cili më vonë u bë igumen i manastirit.
Kisha e manastirit iu kushtua Profetit, Pararendësit dhe Pagëzorit Joan, një nga shenjtorët më të nderuar të Kishës Orthodhokse. Përkushtimi ndaj Shën Joan Prodhromit e vendos këtë manastir në një traditë të gjerë monastike, sepse Shën Joani, me jetën e tij asketike dhe me thirrjen për pendim, është parë gjithmonë si shembull për jetën murgërore.
Arkitektura e kishës lidhet me tipin bizantin, në formë kryqi me kupolë dhe me mjedise anësore. Kjo dëshmon për një nivel të zhvilluar ndërtimor dhe për kujdesin që komuniteti i Voskopojës tregonte ndaj vendeve të shenjta. Manastiri nuk ishte vetëm vend lutjeje. Ai ishte një qendër e gjallë monastike, me qeli, mjedise ndihmëse, hapësira pritjeje dhe pronësi që i shërbenin jetës së përditshme të vëllazërisë.
Në dokumentet kishtare përmenden ndërtime, zgjerime dhe zbukurime të ndryshme që u bënë në manastir gjatë shekullit XVII. Një rol të veçantë pati Haxhi Gabrieli, i cili, sipas të dhënave të kodikut, zbukuroi manastirin dhe ndërtoi narteksin, skevofilakun dhe qelitë rreth tij. Kjo tregon se manastiri nuk mbeti një ndërtim i thjeshtë fillestar, por u zhvillua gradualisht si kompleks i plotë monastik.
Manastiri i Shën Joan Prodhromit kishte edhe rëndësi institucionale. Në burimet kishtare përmendet statusi i tij stavropigjiak, domethënë lidhja e veçantë që e vendoste atë jashtë varësisë së zakonshme të autoritetit lokal kishtar. Ky status tregon peshën që kishte manastiri në jetën kishtare të kohës. Ai ishte gjithashtu një qendër me pasuri të konsiderueshme dhe me dhurata të shumta nga besimtarë e familje të ndryshme.
Këto dhurime nuk shërbenin vetëm për nevojat e brendshme të manastirit, por edhe për vepra më të gjera kishtare dhe komunitare. Në kodikët e Mitropolisë së Korçës përmendet se Manastiri i Prodhromit, bashkë me qytetin e Voskopojës, dha ndihmë të rëndësishme për Kishën e Burimit Jetëdhënës në Korçë dhe për realizimin e ikonostasit të saj. Kjo dëshmon lidhjet e forta ndërmjet Voskopojës dhe Korçës, si edhe rolin e manastireve në jetën e Mitropolisë.
Rëndësia e manastirit duket edhe në gravurat e shekullit XVIII, ku Voskopoja paraqitet bashkë me Manastirin e Shën Joan Prodhromit. Në këto paraqitje, manastiri nuk shfaqet si një vend periferik, por si pjesë e identitetit të qytetit dhe e kujtesës së tij shpirtërore. Në një gravurë të vitit 1742 dhe në paraqitje të tjera të mëvonshme, manastiri zë vend të veçantë në peizazhin e Voskopojës. Kjo tregon se ai ishte i njohur jo vetëm për banorët vendas, por edhe për qarqet më të gjera orthodhokse të kohës.
Tradita e tij lidhet gjithashtu me kodikë, dokumente dhe dëshmi që ruajnë kujtesën e manastirit, të igumenëve, ktitorëve dhe dhuruesve. Këto burime janë të çmuara, sepse ndihmojnë të rindërtohet jo vetëm historia e një godine, por edhe historia e një komuniteti të gjallë besimtarësh.
Manastiri i Shën Joan Prodhromit është pjesë e asaj bote që e bëri Voskopojën një nga qendrat më të rëndësishme të kulturës orthodhokse në Ballkan. Në shekujt XVII–XVIII, qyteti kishte kisha, manastire, shkolla, shtypshkronjë dhe lidhje të gjera me botën orthodhokse. Prandaj ky manastir nuk duhet parë vetëm si monument i veçuar. Ai është pjesë e një rrjeti më të gjerë shpirtëror dhe kulturor, ku besimi, arsimi, arti kishtar dhe jeta komunitare ishin të lidhura ngushtë.
Historia e tij dëshmon se manastiret nuk ishin thjesht vende të tërheqjes nga bota. Ato ishin qendra lutjeje, por edhe qendra mikpritjeje, kujtese, edukimi, bamirësie dhe ruajtjeje të traditës. Në rastin e Voskopojës, manastiret luajtën rol të veçantë në mbajtjen gjallë të jetës kishtare dhe kulturore. Edhe pas rrënimeve dhe krizave që pësoi qyteti, kujtimi i tyre vazhdoi të ruhet në kodikë, gravura, mbishkrime dhe në ndërgjegjen e besimtarëve.
Manastiri i Shën Joan Prodhromit mbetet sot një dëshmi e çmuar e asaj trashëgimie. Ai flet për Voskopojën e madhe, për besimin e banorëve të saj, për përkushtimin e ktitorëve dhe për rolin që manastiret patën në historinë e Mitropolisë së Korçës.
Kujtesa e këtij manastiri na fton të shohim më me vëmendje trashëgiminë orthodhokse të vendit tonë. Ajo nuk është vetëm pasuri e së kaluarës, por pjesë e identitetit shpirtëror dhe kulturor që duhet njohur, ruajtur dhe përcjellë te brezat e rinj.
Burimi: Disertacioni Ιερά Μητρόπολης Κορυτσάς: Ιστορική Εξέλιξη – Σημερινή Κατάσταση; Andi Rëmbeci, “Kodiku i Mitropolisë së Korçës dhe Selasforit (shek. XVII–XIX): Të dhëna për kulturën në zonën e Korçës”.
