Kisha e Leusës në Përmet ruan afreske dhe ikonostas historik
Monumenti i ndërtuar në vitin 1812 lidhet me traditën e ikonës së Shën Mërisë Eleusës dhe ruan vepra arti të periudhave të ndryshme.
Leusa është një fshat i Përmetit, rreth dy kilometra në jug të qytetit, në bregun e majtë të Vjosës dhe në rrëzë të malit të Dhëmbelit. Sipas burimeve historike dhe studimeve të cituara në material, vendbanimi përmendet që në shekullin XV dhe lidhet me kishën “Fjetja e Hyjlindëses”.
Emri i fshatit mendohet se rrjedh nga ikona e Shën Mërisë Eleusës, një tip ikonografik ku Hyjlindësja paraqitet duke përqafuar Krishtin e vogël. Studiuesi Theofan Popa shpjegon se fjala greke “Eleusa” do të thotë “mëshiruese”. Ky përfundim bazohet në mbishkrimin e mbulesës së argjendtë të ikonës, ku përmenden dhurimi për Hyjlindësen Eleusa, administratori i kishave Kir Mihallaqi, Jan Çali dhe data 18 prill 1764.
Kisha e Leusës është një bazilikë pasbizantine me tri nefë, e përbërë nga naosi, narteksi dhe hajati. Mbishkrimi mbi portën kryesore dëshmon se ajo u ndërtua nga themeli dhe u pikturua në vitin 1812, në kohën e mitropolitit të Korçës dhe Përmetit, Joasafit nga Agrafa. Në tekst përmenden edhe piktorët Mihal, Gjergj dhe Gjergj nga Fjonjati. Objekti u ngrit mbi themelet e një kishe më të hershme, gjë që mbështetet nga tradita vendase dhe gjetjet e strukturave të vjetra në themelet e tij.
Naosi, me përmasa 18,20 me 14,20 metra, përbëhet nga një nef qendror më i gjerë dhe dy nefe anësore. Kolonada mbështet harqet që lidhin kolonat me muret, ndërsa hapësirat sipër tyre mbulohen me qemer cilindrik në pjesën qendrore dhe me kalota sferike në nefe. Në qendër ngrihet kupola me tambur të lartë. Ndriçimi sigurohet nga dritare të shumta e të mëdha në pjesën e sipërme të mureve gjatësore. Në lindje ndodhet altari me absidën rrethore, protezisin dhe diakonikonin, ndërsa në perëndim është narteksi dykatësh.
Kisha është ndërtuar me gurë shtufi dhe llaç gëlqereje, ndërsa çatia është e mbuluar me rrasa guri. Në anën veriore ndodhet një hajat i hapur, mbi portën e të cilit është shkruar: “Unë jam dera, nëse ndokush hyn me anën time, do të shpëtojë”. Në anën veriperëndimore të narteksit ngrihet këmbanorja prej guri dhe llaçi.
Brendësia është zbukuruar me afreske të realizuara gjatë ndërtimit të kishës në vitin 1812. Piktura murale ndodhen edhe përgjatë murit të jashtëm të hajatit. Ato lidhen me një atelie piktorësh nga Fjonjati, ku përmenden Mihali dhe dy mjeshtër të tjerë me emrin Gjergj.
Një nga elementet më të rëndësishme të kishës është ikonostasi i punuar në dru arre, me gdhendje të thella në reliev dhe motive me nivel të lartë artistik. Një pjesë e tij ishte ekspozuar që në vitet 1950 në Muzeun Arkeologjik-Etnografik në Tiranë dhe më pas është përfshirë në ekspozita kombëtare e ndërkombëtare. Pjesa që ndodhet në kishë përbëhet nga tri dyer, tri breza horizontalë dhe dy radhë ikonash.
Ikonat janë porositur dhe realizuar në periudha të ndryshme. Theofan Popa dokumentoi ikonën e Shën Mërisë Eleusës të vitit 1764, atë të Shën Joan Pagëzorit të vitit 1778 dhe ikonën e Fjetjes së Shën Mërisë të vitit 1851. Në mbishkrimin e kësaj të fundit thuhet se ajo u punua nga Kostandin Ingelsi në Kostandinopojë, më 8 qershor 1851. Ikonostasi daton në vitin 1817, ndërsa prej druri janë punuar edhe stolat e besimtarëve, froni peshkopal, amvoni dhe trarët lidhës.
Kisha ka pasur edhe një epitaf të qëndisur me emrat e familjeve dhe banorëve që lidhen me dhurimin e tij. Për vlerat arkitekturore dhe artistike, “Fjetja e Hyjlindëses” në Leusë u shpall monument kulture në vitin 1963. Sot, pas restaurimit dhe nën administrimin e Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, ajo qëndron e hapur për besimtarët, pelegrinët dhe vizitorët.
Siç dëshmojnë burimet e cituara, historia e Leusës lidhet me një traditë më të gjerë shqiptare, ku fshatra dhe vendbanime mbajnë emra të lidhur me shenjtorët ose kishat e tyre. Në këtë kuadër përmenden Shirgji, Shëngjergji, Shënpali, Shëngjini, Shënvlashi, Shtodhri, Shijoni, Shmili, Shënepremtja, Shënpjetri, Shënkollasi, Panahori, Panaja, Shijani dhe Shënvasi.
Referencat: (1) “Fjalori Enciklopedik Shqiptar”, Tiranë, 1985, f. 608; (2) Kliti Kallamata, “Ikona”, Athinë, 1998, f. 52, 57; (3–4) Theofan Popa, “Mbishkrime të kishave në Shqipëri”, Tiranë, 1998, f. 182; (5) A. Gjergji, A. Meksi dhe H. Myrto; (6), (9–10) Pirro Thomo, “Kishat pasbizantine në Shqipërinë e Jugut”, Tiranë, 1998, f. 93–96; (7), (11–12), (16–17), (19) Theofan Popa, vep. cit.; (8), (18) “Kisha e Shën Marisë Leusë”, “Monumentet”, nr. 55, Tiranë, 2016, f. 78–79; (13) Stiljan Adhami, “Monumentet e kulturës në Shqipëri”, Tiranë, 1958, f. 150; (14) Pirro Thomo, vep. cit., f. 93; (15) Andrea Llukani dhe Ylli Drishti, “Ikonostaset e Shqipërisë – Shek. XVI–XX”, Tiranë, 2024, f. 194; (20) “Të njohim monumentet e Kulturës”, IMK, Tiranë, 1967, f. 161.
Shkëputur nga shkrimi i Ilirjan Gjikës për Media Ngjallja
