Polikarp Dardhari nga Dardha e Korçës në Mitropolinë e Larisës

Sot 17:11
56
Foto Ilustruese nga UGO.Al Foto Ilustruese nga UGO.Al

Jeta, formimi, shërbesa kishtare dhe vdekja e një hierarku të fillimit të shekullit XIX.

Shkruan Dr. Themistokli Bambulla

Teolog, Msc Pedagogji, Phd Histori, Kultura e Krishterë.

Polikarp Dardhari (1778–1821), Mitropolit i Larisës, i përket atij brezi klerikësh orthodhoksë, veprimtaria e të cilëve u zhvillua në një hapësirë shumë më të gjerë se vendlindja e tyre. I lindur në Dardhë të Korçës, i formuar në qendrat arsimore të rajonit dhe i përfshirë në jetën e Patriarkanës Ekumenike, ai shërbeu në Azinë e Vogël dhe në Thesali. Përvoja e tij përmbledh disa prej çështjeve themelore të kohës: lidhjen e Kishës me arsimin, administrimin e bashkësive të krishtera, ndërhyrjet e pushtetit në jetën kishtare dhe përgjegjësinë e bariut përballë rrezikut që i kanosej grigjës. Në Greqi nderohet si figurë heroike dhe martir i ngjarjeve të vitit 1821.

Megjithatë, jeta e tij nuk shpjegohet vetëm përmes përfundimit tragjik. Për ta njohur duhet ndjekur rrugëtimi i njeriut, i klerikut dhe i administratorit, me arritjet, përplasjet dhe vështirësitë e tij. Burimet lejojnë të rindërtohet një personalitet energjik e këmbëngulës, i lidhur me kulturën e shkruar dhe i vendosur të mbronte autoritetin e shërbesës së vet, por edhe i përfshirë në mosmarrëveshje që kërkojnë vlerësim të paanshëm.

1. Burimet që na afrojnë me jetën e tij

Burimi kryesor është rrëfimi i hierodhjakon Ignatit, bashkëpunëtorit të Polikarpit, i botuar më 1927 nga prifti dardhar Spiro N. Zengo me titullin «Jeta e mëkatarit Polikarp». Ignati kishte jetuar pranë mitropolitit dhe ishte i pranishëm gjatë ngjarjeve të fundit. Për disa hollësi ai shënon edhe se nga kush i kishte dëgjuar. Kjo e bën dëshminë e tij veçanërisht të vlefshme, pa e kthyer çdo bisedë të riprodhuar prej tij në një procesverbal të fjalëpërfjalshëm.[1]

Vëllimi i Zengos përmban gjithashtu biografinë në vargje të mësuesit Sotir Anastas Nasi, dokumente patriarkale, letra kishtare, shënime nga kodiku i Manastirit të Dusikut, testamentin e nënës së Polikarpit dhe kujtime familjare. Këto pjesë nuk kanë të njëjtën natyrë. Një dokument i datuar, një dëshmi e afërt me ngjarjet dhe një gojëdhënë e mbledhur një shekull më vonë duhen lexuar duke ruajtur dallimin ndërmjet tyre. Edhe komentet e botuesit të vitit 1927 duhen dalluar nga vetë teksti i Ignatit.

Krahas tyre, rëndësi kanë përshkrimi i mjekut dhe udhëtarit britanik Henry Holland, i cili e njohu Polikarpin më 1812, dokumentacioni mbi zgjedhjen e tij dhe studimet e mëvonshme për jetën kishtare e intelektuale të Larisës. Nga ballafaqimi i këtyre burimeve dalin edhe disa korrigjime kronologjike, sidomos për fillimin e marrjes së funksionit të mitropolitit.[2]

Panorama historike e Dardhës. Ilustrim panoramik nga fundi i të njëjtit botim të vitit 1927. Nuk paraqitet si pamje e vitit 1778 apo e kohës kur jetonte Polikarpi. Ky version është pastruar digjitalisht nga zhurma e shtypit dhe e skanimit. nga UGO.AL
Panorama historike e Dardhës. Ilustrim panoramik nga fundi i të njëjtit botim të vitit 1927. Nuk paraqitet si pamje e vitit 1778 apo e kohës kur jetonte Polikarpi. Ky version është pastruar digjitalisht nga zhurma e shtypit dhe e skanimit. nga UGO.AL

2. Vendlindja dhe familja

Sipas Ignatit, Polikarpi lindi në vitin 1778 në Dardhë, e cila në atë kohë përfshihej në juridiksionin kishtar të Kosturit. Emri i pagëzimit ishte Petro. I ati quhej Joan dhe mbiemri i tij jepet në tekstin grek si Βέσσης pra Veshi, me variantin Μπέτσης Beçi; e ëma quhej Qiraca, e shënuar si Κυράτσα. Ishte djali i vetëm i familjes dhe kishte katër motra.[3]

Në historiografi ndeshen forma të ndryshme të emrit: Polikarp Dardhioti, Polikarp Dardheu ose Dardhari dhe, në greqisht, Πολύκαρπος Δαρδιώτης e Πολύκαρπος Δαρδαῖος. Emërtimi lidhet me Dardhën. Në disa përmbledhje përdoret edhe forma Μπιθικούκης pra Vithkuqi, por për identifikimin familjar të tij kanë peshë të posaçme emrat që jepen në biografinë e Ignatit dhe në dokumentet familjare. Këto variante nuk duhen bashkuar në një shpjegim të vetëm etimologjik pa prova të mëtejshme.

Dardha e kësaj periudhe ishte pjesë e një rrjeti bashkësish orthodhokse që komunikonin përmes tregtisë, lëvizjes së zejtarëve, shërbesës kishtare dhe shkollimit. Udhëtimi i Petros drejt disa qendrave arsimore tregon një familje që investonte në formimin e tij. Përfshirja e prindërve përmendet shprehimisht nga biografi: ata i çuan të rinjtë nga një mësues te tjetri dhe nga një qytet në tjetrin.

Shtëpia e lidhur me Polikarpin në Dardhë. Pamje nga libri i Spiro N. Zengos, 1927, fletë ilustrimi ndërmjet faqeve të shtypura 88 dhe 89. Diçitura e burimit e identifikon si shtëpinë e tij. Versioni i përpunuar është rrotulluar në drejtimin e leximit dhe është pastruar digjitalisht.
Shtëpia e lidhur me Polikarpin në Dardhë. Pamje nga libri i Spiro N. Zengos, 1927, fletë ilustrimi ndërmjet faqeve të shtypura 88 dhe 89. Diçitura e burimit e identifikon si shtëpinë e tij. Versioni i përpunuar është rrotulluar në drejtimin e leximit dhe është pastruar digjitalisht.

3. Formimi në Voskopojë, Kostur, Janinë dhe Berat

Petroja studioi fillimisht në Voskopojë, për dy vjet, pranë priftit dhe sakellarit Gjergj. Bashkë me të mësonte Isidhori, i cili do të bëhej mësues dhe do të ruante lidhje të ngushta me të. Më pas vazhduan në Kostur, pranë hierarkut Gjenadhi. Formimi vijoi në Janinë, te Athanas Psalidha, një nga mësuesit e njohur të kohës, ku Ignati thotë se qëndruan dy vjet. Etapa e fundit e përmendur është Berati, pranë një mësuesi të quajtur Kostandin.[3]

Kjo rrugë arsimore ka rëndësi për të kuptuar botëkuptimin e tij. Ai u formua në një mjedis ku mësimi i teksteve kishtare ndërthurej me gjuhën, letërsinë dhe interesat intelektuale të kohës. Shkollat që ndoqi i dhanë mundësi të vepronte në gjuhën e administrimit kishtar dhe të merrte pjesë në komunikimin ndërmjet qendrave të ndryshme orthodhokse.

Nuk kemi një regjistër të plotë të lëndëve që ndoqi apo të viteve të çdo etape. Prandaj, përmendja e shkollimit të tij nuk duhet shndërruar në pohimin se zotëronte një diplomë universitare në kuptimin e sotëm. Dëshmia na jep një varg mësuesish dhe vendesh studimi, të mjaftueshëm për të treguar një formim të kujdesshëm, të mirë dhe të shtrirë në kohë.

4. Hyrja në kishë si klerik dhe shërbesa përpara stabilizimit në Larisa

Biografia e Ignatit e vendos hirotonisjen, dorëzimin e tij si dhjakon në vitin 1806, nga mitropoliti Makari i Artës. Me hyrjen në shërbesë mori emrin Polikarp. Rrëfimi përmend një kthim në Dardhë për të takuar prindërit dhe motrat, pastaj udhëtimin drejt Kostandinopojës, të shoqëruar nga i ati.[4]

Në kryeqytet shërbeu si dhjakon dhe sekretar pranë mitropolitit të Derkonit. Më tej lidhet me Mitropolinë e Efesit dhe shfaqet si episkop titullar i Troadës. Literatura biografike e vendos këtë ngritje në vitin 1808. Përpara zgjedhjes në Larisë ushtroi detyra administrative në Efes. Ignati e paraqet si administrator që dorëzoi llogaritë me rregull dhe e lidh vlerësimin e tij nga eprorët me këtë përvojë.[4]

Rrëfimi i hershëm përmban vështirësi në përputhjen e disa datave dhe të pasimit të hierarkëve. Për këtë arsye, boshti i sigurt i kësaj etape është shërbimi në Kostandinopojë, titulli i episkopit të Troadës dhe përvoja në Efes. Vetë titulli i Troadës dëshmohet edhe në dokumentin e zgjedhjes së tij si mitropolit.

5. Zgjedhja në fronin e Larisës

Pas kalimit të mitropolitit Gavril në Janinë, Sinodi i Patriarkanës Ekumenike zgjodhi Polikarpin për fronin e Larisës. Dokumenti i zgjedhjes e vendos këtë në shtator 1810, gjatë patriarkatit të Jeremisë IV. Ky është një saktësim i rëndësishëm ndaj biografisë së vitit 1927 dhe disa botimeve që japin vitin 1811. Vendosja e tij në dioqezë dhe fillimi i veprimtarisë vendore lidhen me vitin 1811.[5]

Larisa përbënte një qendër kishtare të rëndësishme të Thesalisë. Detyra e mitropolitit përfshinte mbikëqyrjen e klerit e të episkopatave vartëse, marrëdhëniet me manastiret, çështjet ekonomike dhe përfaqësimin e bashkësive përballë autoriteteve. Tirnavosi ishte gjithashtu qendër e rëndësishme e jetës së mitropolisë, ku hierarku qëndronte dhe ushtronte veprimtarinë e tij.

Polikarpi ishte rreth tridhjetë e tre vjeç kur filloi shërbesën vendore. Në këtë moshë merrte përgjegjësi për një hapësirë ku jeta kishtare ndërthurej me interesa ekonomike, me autoritetin e krerëve vendorë dhe me praninë e një pushteti ushtarak të fuqishëm. Kjo ndërthurje shpjegon përse shumë episode të jetës së tij kanë njëkohësisht përmbajtje kishtare dhe politike.

6. Administrimi dhe mosmarrëveshjet ekonomike

Vitet e para nuk kaluan pa kundërshtime. Burimet dokumentojnë kërkesa të Polikarpit për mbledhjen e detyrimeve kishtare dhe ankesa ndaj tij. Në një letër drejtuar episkopit të Trikës (Trikala e sotme), të botuar nga Zengo, kërkon mbledhjen e të ardhurave nga fshati Poliana. Për disa detyrime përcakton pagesë të dyfishtë sipas zakonit të vitit të parë; përmenden të holla dhe sasi gruri. Gjuha e letrës shpreh nevojën e ngutshme për para.[6]

Kërkesat shkaktuan pakënaqësi. Më 15 gusht 1812, esnafet e Larisës iu ankuan Patriarkanës, me pjesëmarrjen e priftit Dhimitër Ikonomi. Pati edhe ndërhyrje të Veli Pashës, ndërsa Patriarkana mbështeti qëndrimin e mitropolitit. Të dhënat nuk lejojnë që marrëdhënia e tij me bashkësinë të përshkruhet si pajtim i pandërprerë.[5]

Hollandi jep edhe anën tjetër të kësaj trysnie financiare: sipas asaj që i tha vetë Polikarpi, rreth 30.000 piastra në vit nevojiteshin për kërkesat e Ali Pashës, të qeverisjes së Thesalisë dhe të oborrit në Kostandinopojë. Udhëtari shfaq rezerva për vlerësimin e përgjithshëm të të ardhurave që i ishte dhënë.[7]

Ky episod duhet parë brenda mënyrës së financimit të institucioneve kishtare të kohës, por konteksti nuk e zhduk barrën që binte mbi besimtarët. Nga ana tjetër, ankesat nuk provojnë vetvetiu se çdo kërkesë ishte përvetësim personal. Burimet tregojnë një konflikt real mbi detyrimet, kompetencat dhe mënyrën e administrimit.

Marrëdhëniet me manastiret kishin edhe anën e përkujdesjes. Në përmbledhjen e Zengos ruhen letra për ndihmën ndaj Manastirit të Dusikut, kushtuar Shën Visarionit. Në një qarkore të datës 21 korrik 1812, Polikarpi dhe episkopë të tjerë u bëjnë thirrje klerikëve e besimtarëve të ndihmojnë manastirin, i rënduar nga borxhet. Teksti lidh vazhdimësinë e jetës së manastirit me dhurimin e bashkësisë dhe me përkujtimin liturgjik të dhuruesve.[6]

7. Personaliteti dhe lidhjet me jetën intelektuale

Henry Holland qëndroi pranë Polikarpit gjatë vizitës në Larisë më 1812. Dëshmia e tij ka vlerë të veçantë sepse vjen nga një vizitor që e njohu personalisht, përpara ngjarjeve të vitit 1821. Ai e përshkruan si ende pa mbushur dyzet vjeç, shtatlartë, me mjekër të gjatë e të zezë. Njëkohësisht vëren pasigurinë që rrethonte jetën e tij dhe të bashkësisë së krishterë.[7]

Në bisedë, Polikarpi përdorte greqishten dhe shqipen, ndërsa Hollandi përmend edhe disa shprehje në italisht. Duke i shpjeguar kalimin nga Troada në Thesali, mitropoliti bëri një krahasim me Akilin: heroi i lashtë kishte shkuar nga Thesalia në Trojë, ndërsa ai kishte bërë rrugën e kundërt. Kjo hollësi e vogël ruan diçka nga mënyra e tij e komunikimit dhe nga përdorimi i kulturës klasike në bisedën e përditshme.[7]

Hollandi ndoqi edhe shërbesën e së dielës në kishën mitropolitane. Megjithëse vlerësimet e tij për adhurimin orthodhoks mbartin këndvështrimin e një vizitori të jashtëm, ai përshkruan me respekt çastin kur hierarku ngrihej, bekonte popullin dhe shpallte «Paqe të gjithëve». Është një prej pak dëshmive të drejtpërdrejta që e paraqet Polikarpin gjatë ushtrimit të shërbesës liturgjike.[7]

Mitropolia nuk ishte vetëm një zyrë administrimi. Në hapësirën Larisa–Tirnavos vepronin mësues, priftërinj dhe njerëz të letrave. Me këtë mjedis lidhen Isidhori, shoku i studimeve të Polikarpit, Joani Ikonomi, i njohur si Logjiotati, dhe mjeku e poeti Joan Vilarai. Studimet e Stavros Gululisit e vendosin Polikarpin në marrëdhënie me këtë «rreth të Larisës», ku kultivoheshin biseda mbi gjuhën, arsimin dhe letërsinë.[8]

Një dëshmi domethënëse është lavdërimi në vargje që Vilarai i kushtoi mitropolitit. Poema bashkon në nderim shenjtorin Polikarp të Smirnës dhe hierarkun që mbante emrin e tij. Ajo dëshmon një marrëdhënie personale dhe një mjedis takimesh ku shërbesa kishtare takohej me krijimtarinë letrare.[8]

Kontributi i tij në këtë fushë kuptohet përmes lidhjeve dhe mbështetjes së mjedisit arsimor. Burimet e shqyrtuara nuk japin arsye për t’i atribuar çdo shkollë të rajonit apo një korpus të madh veprash origjinale. Rëndësia qëndron në praninë e një hierarku të arsimuar në një rrjet mësuesish e intelektualësh dhe në vazhdimësinë e kontakteve ndërmjet krahinës së Korçës, Janinës dhe Thesalisë.

8. Marrëdhëniet me Ali Pashën dhe Veli Pashën

Në fillim, marrëdhëniet me Ali Pashën ishin të mira. Ignati tregon se Polikarpi shkoi në Janinë pas vendosjes në Larisë dhe u prit me nderim. Përmbledhja e Zengos ruan edhe kujtime për komunikimin e tij me njerëz të oborrit të pashait. Këto lidhje ishin pjesë e kushteve në të cilat një hierark duhej të ushtronte detyrën.[9]

Përplasjet dolën kur autoritetet ndërhynë në kompetencat kishtare. Një episod lidhet me një murg të Dusikut, Paisin, dhe me sekretarin e Veli Pashës, Efthim Kofon. Polikarpi kundërshtoi një procedurë që ishte ndjekur pa dijeninë e tij dhe grisi dokumentin përkatës. I thirrur për t’u përgjigjur para Veliut, mbrojti juridiksionin mbi klerikët dhe manastiret duke iu referuar të drejtave të njohura nga pushteti qendror. Sipas Ignatit, u ndalua përkohësisht dhe u lirua pas ndërhyrjes së një mjeku.[9]

Më e rëndë ishte çështja e episkopatës së Stagëve, pranë Kalambakës. Polikarpi kishte hirotonisur Ambrozin, por Ali Pasha kërkoi që të vendosej një tjetër klerik, Anthimi, i lidhur me rrethin e tij. Mitropoliti kundërshtoi zëvendësimin e një episkopi në detyrë. Sipas biografit, nën trysni dhe pas ndërmjetësimeve u detyrua të merrte pjesë në hirotonisjen e Anthimit, por konflikti vazhdoi.[9]

Rrëfimi i Ignatit është i gjallë dhe përmban dialogë të ashpër; thelbi është përplasja mbi kufijtë e ndërhyrjes së pushtetit në administrimin kishtar. Biografia përmend gjithashtu një pagesë të madhe lidhur me vendosjen e Ambrozit. Edhe kjo hollësi tregon se procedurat kishtare zhvilloheshin brenda marrëdhënieve ekonomike të kohës dhe nuk mund të paraqiten të shkëputura prej tyre.

Në komentet e Zengos përmendet edhe një ide bashkëpunimi greko-shqiptar, në nivelin e krijimit të një federate, të cilën botuesi ia lidh Polikarpit. Megjithatë, aty ndërthuren tradita biografike dhe interpretime politike të autorëve të mëvonshëm. Pa një projekt të nënshkruar ose dokumentim tjetër të drejtpërdrejtë, nuk mund t’i atribuohet me siguri një program i hollësishëm federativ.[10]

9. Largimi i vitit 1818 dhe kthimi në vitin 1820

Në vitin 1818 Polikarpi u largua nga dioqeza dhe gjeti strehim në Kostandinopojë. Ignati e përshkruan ikjen përmes Volosit: dukej se po përgatitej të shkonte drejt Janinës, por, pasi siguroi transportin e sendeve, hipi në anije. Për ndihmën në këtë udhëtim përmendet një njeri nga Boboshtica, Mantho Melio, me kafshët e tij të transportit.[11]

Në Kostandinopojë kërkoi mbështetje nga Patriarkana. Sipas rrëfimit, patriarku Grigor V i kërkoi të hiqte dorë nga Larisa, duke pasur parasysh presionin e Ali Pashës. Polikarpi nuk pranoi dhe këmbënguli se nuk kishte arsye kanonike për ta humbur fronin. Kjo dëshmi tregon se mbrojtjen e detyrës e kuptonte si çështje të rendit kishtar.

Ndryshimi i rrethanave politike më 1820 i hapi rrugën kthimit. Porta e Lartë ishte kthyer kundër Ali Pashës dhe po organizonte ndërhyrjen ushtarake. Polikarpi rifitoi fronin e Larisës dhe u kthye në Thesali. Në këtë etapë vepronte përkrah autoriteteve që kundërshtonin Aliun.[11]

Një letër e patriarkut Grigor V, e datës 3 qershor 1820, drejtuar mitropolitit të Larisës dhe episkopëve vartës, kërkon që bashkësitë të mos mbështesnin Ali Pashën, të ruanin bindjen ndaj pushtetit qendror dhe të dërgonin njoftime për veprimet e tij. Dokumenti është i rëndësishëm sepse tregon përfshirjen institucionale të hierarkëve në krizën politike të kohës.[12]

10. Kriza e vitit 1821 dhe burgosja

Pas kthimit, Polikarpi u përfshi në mbledhjen e kapedanëve dhe të forcave të armatosura për fushatën kundër Ali Pashës, sipas urdhrit të pushtetit qendror. Ignati përmend rreth pesëqind luftëtarë dhe disa prej drejtuesve të tyre. Këtu shfaqet edhe marrëdhënia me Mahmut Pashë Dramaliun, e cila nga bashkëpunim u kthye në armiqësi.[13]

Shpërthimi i kryengritjes së vitit 1821, lëvizjet në Pilion e në pjesë të tjera të Thesalisë dhe masat ndëshkuese të administratës e bënë më të pasigurt pozitën e hierarkëve. Ata përfaqësonin bashkësitë dhe mund të trajtoheshin si përgjegjës për sjelljen e tyre. Polikarpi gjendej kështu mes detyrimit për të komunikuar me pushtetin, njohjeve me kapedanët dhe shqetësimit për popullsinë e pambrojtur.

Përkatësia e tij në Filiki Eteria, shoqëria e fshehtë që përgatiti kryengritjen greke, përsëritet në një pjesë të literaturës dhe të traditës familjare. Megjithatë, dëshmitë e shqyrtuara nuk japin një akt pranimi, një datë të sigurt të anëtarësimit apo një përshkrim të verifikueshëm të detyrës së tij brenda organizatës.[14]

Dokumentacioni i paraqitur nga Drosos dëshmon se në qershor 1821 ishte larguar nga froni me urdhër të pushtetit qendror.[5] Sipas Ignatit, më 1 korrik 1821 Dramaliu vendosi rojë në mitropoli. Më 20 korrik, natën, Polikarpi u dërgua në selinë e pashait dhe u mbajt në një dhomë të vogël, në gjendje burgimi. Përpjekja e Anastas Zarkës për lirimin e tij nuk dha rezultat. Rrëfimi i lidh përplasjet edhe me kundërshtimin e kërkesave të pashait, por arrestimi dhe dënimi duhen kuptuar brenda krizës së përgjithshme të vitit 1821.[13]

11. Refuzimi i arratisjes dhe vdekja

Gjatë burgimit, kapedan Diamandi i Sturnarajve i propozoi ta nxirrte fshehurazi. Përgjigjja që ruan Ignati është pjesa më domethënëse e rrëfimit për ditët e fundit. Polikarpi druhej se shpëtimi i tij do të sillte ndëshkimin e të krishterëve. Në përkthim, thelbi i fjalës së tij është: «Për një kokë murgu të shfarosen të krishterët? Më mirë të humbasë një kokë sesa shumë».[15]

Kjo zgjedhje shpreh përgjegjësinë baritore siç e kuptonte ai në atë çast. Nuk kishte më mundësi të kontrollonte zhvillimet ushtarake ose qëndrimin e pashait; mund të vendoste vetëm nëse do të pranonte shpëtimin vetjak me rrezikun që, sipas vlerësimit të tij, i kanosej grigjës. Dëshmia vjen nga bashkëpunëtori i tij dhe duhet cituar si e tillë, por mbetet thelbësore për kujtesën që u ruajt për Polikarpin.

Më 17 shtator 1821, ditë e shtunë sipas datimit të rrëfimit, rreth mesditës u mor nga vendi i burgimit. Ignati dhe dhjakoni Josif nuk u lejuan ta ndiqnin. Polikarpi u dërgua në bregun e lumit Pinio, i quajtur edhe Salambri, në afërsi të urës dhe të zonës së mitropolisë. Aty u ekzekutua me prerje koke, me urdhër të Mahmut Pashë Dramaliut.[16]

Biografia tregon se para ekzekutimit u lut dhe bekoi të krishterët në të katër drejtimet. Për veprimet dhe fjalët në vetë vendin e ekzekutimit, Ignati mbështetet edhe në dëshminë e një shërbëtori që punonte pranë lumit.

Pas vdekjes, bashkëpunëtorët kërkuan leje për marrjen dhe varrosjen e trupit. Ignati përmend ndërhyrjen e një autoriteti gjyqësor vendor, i cili siguroi miratimin e pashait. Trupi u nxor nga lumi, u vesh me rrobat kryepriftërore dhe u varros. Sipas rrëfimit, kjo u bë po atë pasdite. Vendvarrimi lidhet me kishën e Shën Akilit; kujtime të mëvonshme e vendosin jashtë hierores.[16]

Polikarpi ishte rreth dyzet e tre vjeç. Vdekja e tij ndodhi përpara përfundimit të konfliktit me Ali Pashën dhe shumë kohë përpara krijimit të shtetit grek.

12. Boboshtica dhe ruajtja e kujtesës

Një pjesë e rëndësishme e kujtesës së Polikarpit u ruajt në krahinën e Korçës. Ignati, i cili më vonë lidhet me Manastirin e Shën Nikollës, të njohur si Shën Kolli në Boboshticë, la atje jetëshkrimin e tij. Zengo shpjegon se vëllai i vet, Vasili, mësues në Boboshticë, e kishte kopjuar më 1899. Një kopje tjetër u përgatit nga prifti Ilia Keres dhe i biri, Sotiri, më 1905; kjo shërbeu për botimin e vitit 1927.[17]

Krahas rrëfimit të Ignatit, Sotir Anastas Nasi hartoi një jetëshkrim në vargje, të cilin Zengo e lidhi me traditën e dorëshkrimeve të Meteorës. Të dy tekstet dëshmojnë se kujtimi i Polikarpit qarkullonte në mjedise familjare, shkollore dhe manastirore. Botimi i tyre e nxori këtë kujtesë nga një rreth i kufizuar dhe e bëri të përdorshme për kërkimin historik.

Zengo përmend edhe sende që familjarët i lidhnin me të: libra kishtarë, objekte shtëpiake, një kryq dhe pjesë veshjesh. Disa ruheshin ende në kohën kur shkruante; të tjera, sipas tij, ishin humbur.[18]

Në Larisë kujtimi u shpreh edhe në hapësirën publike, përmes emrit të një rruge dhe bustit të realizuar nga skulptori Mihalis Tombros, me dhurimin e Ilia Koleskës, të vendosur më 1956 pranë kishës së Shën Akilit. Busti është një përfytyrim artistik përkujtimor i shekullit XX. Nuk është portret i realizuar gjatë jetës së Polikarpit.[19]

Busti i Polikarp Dardharit në Larisë. Vepër e skulptorit Mihalis Tombros, e vendosur më 1956 me dhurimin e Ilia Koleskës. Fotografia e përdorur është botuar në artikullin e Larissanet të 12 qershorit 2021, ku fotografitë kreditohen Vaso Panagu dhe Panajotis Dhumuzis, pa ndarje individuale të autorësisë për çdo pamje. Ky version është përpunuar për qartësi. Mbishkrimi i gdhendur është ruajtur. Busti është përfytyrim përkujtimor i mëvonshëm.
Busti i Polikarp Dardharit në Larisë. Vepër e skulptorit Mihalis Tombros, e vendosur më 1956 me dhurimin e Ilia Koleskës. Fotografia e përdorur është botuar në artikullin e Larissanet të 12 qershorit 2021, ku fotografitë kreditohen Vaso Panagu dhe Panajotis Dhumuzis, pa ndarje individuale të autorësisë për çdo pamje. Ky version është përpunuar për qartësi. Mbishkrimi i gdhendur është ruajtur. Busti është përfytyrim përkujtimor i mëvonshëm.

13. Vendi i tij në historinë kishtare dhe vendore

Jeta e Polikarp Dardharit lidh historinë e Dardhës dhe të krahinës së Korçës me atë të Patriarkanës Ekumenike, të Azisë së Vogël dhe të Thesalisë. Formimi i tij dëshmon lëvizshmërinë e nxënësve dhe të mësuesve; shërbesa, hapësirën e gjerë të veprimit të klerikëve; dokumentet administrative, përpjekjen për të mbajtur në funksionim institucionet kishtare në kushte të vështira.

Përplasjet me besimtarë për detyrimet ekonomike, me njerëz të administratës dhe me sundimtarët vendorë tregojnë një histori më të ndërlikuar se një jetëshkrim thjesht lavdërues. Polikarpi ishte njeri i kohës së vet: i arsimuar, me autoritet dhe me lidhje të rëndësishme, por edhe i kufizuar nga sistemi në të cilin shërbente. Mbrojtja e kompetencave kishtare e çoi në kundërshtime të forta; rikthimi në detyrë e përfshiu sërish në marrëdhënie me pushtetin; kriza e vitit 1821 e vendosi përballë rrezikut për jetën.

Në fund të këtij rrugëtimi, dëshmia e Ignatit ruan vendimin e tij për të mos kërkuar shpëtimin duke rrezikuar bashkësinë. Pikërisht këtu mbështetet domethënia më e qëndrueshme e kujtesës së tij kishtare: te përgjegjësia e hierarkut ndaj njerëzve që i ishin besuar. Njohja e kësaj përgjegjësie fiton peshë kur paraqitet së bashku me jetën reale, me dokumentet dhe me kufijtë e asaj që mund të pohojmë historikisht.

Autori i këtij studimi është i njohur për lexuesit e UGO: siç kishte raportuar UGO, Dr. Themistokli Bambulla mbajti predikim në Manastirin e Fjetjes.

14. Shënime dhe referenca

[1] Spiro N. Zengo, Βιογραφία Πολυκάρπου τοῦ Δαρδαίου…, Athinë, 1927, f. 9–15, 29–56. Teksti i Ignatit titullohet «Βίος τοῦ ἁμαρτωλοῦ Πολυκάρπου». Përpara tij, botuesi shpjegon prejardhjen e dorëshkrimeve. Faqet e dhëna këtu dhe më poshtë janë ato të shtypura në libër, jo numrat e fletëve të skedarit PDF.

[2] Për natyrën e dëshmive dhe historinë e interpretimeve: Stavros Gululis, «Ἡ εἰκόνα τοῦ Πολυκάρπου Λαρίσης στὴν ἱστορικὴ ἔρευνα (19ος–20ός αἰώνας)», Ἀχιλλίου Πόλις, nr. 8, 2022, f. 179–195. Për Hollandin, shih zërin përkatës në bibliografi.

[3] Zengo, f. 29; për Isidhorin dhe jetën arsimore të Dardhës, edhe f. 110 dhe 125–127. Format e mbiemrit dhe të emrave të prindërve kontrollohen krahas testamentit të botuar në f. 84–85. Lista e familjarëve në testament nuk përputhet plotësisht me listën e motrave te Ignati; prandaj emrat e tyre nuk janë rindërtuar këtu në një listë të vetme të hamendësuar.

[4] Zengo, f. 30–31. Datat 1806 e 1808 jepen sipas traditës biografike; renditja e disa kalimeve hierarkike në këtë rrëfim nuk përputhet lehtësisht me kronologjinë e plotë të froneve përkatëse. Titulli i episkopit të Troadës konfirmohet nga dokumentacioni i zgjedhjes së vitit 1810.

[5] Nektarios Drosos, seksioni «Τὸ ὑπόμνημα ἐκλογῆς τοῦ Πολυκάρπου», në përmbledhjen e studimeve të tij të botuara në Θεσσαλικὸ Ἡμερολόγιο, publikuar në faqen e Qendrës Shpirtërore të Kishës së Shën Antonëve në Agia, 28 maj 2015. Autori riprodhon dokumentin e zgjedhjes dhe korrigjon datimin 1811. Po aty trajtohen ankesat e esnafeve. Nuk duhen shkrirë në një datë të vetme zgjedhja sinodale dhe mbërritja në dioqezë.

[6] Zengo, f. 31, shënimi me letrën drejtuar episkopit të Trikës; f. 81–83, letrat mbi Dusikun dhe vërtetimi i kopjeve nga igumeni Simeon, 21 janar 1927. Botimi përmban mospërputhje datimi mes disa titujve dhe vërtetimit; qarkorja në f. 82 mban shprehimisht datën 21 korrik 1812.

[7] Henry Holland, Travels in the Ionian Isles, Albania, Thessaly, Macedonia, &c. during the years 1812 and 1813, Londër, 1815, kapitujt XII–XIII, veçanërisht f. 256–258, 269–270 dhe 271–272. Numërimi i faqeve ndryshon në botimin dyvëllimësh të vitit 1819.

[8] Stavros Gululis, «Ὁ μητροπολίτης Λαρίσης Πολύκαρπος Δαρδαῖος καὶ ὁ “Κύκλος” τῆς Λάρισας», Ἀχιλλίου Πόλις, nr. 7, maj 2022, f. 263–295. Për poemën: Nikolaos Papatheodhoru, «Ἐγκώμιο τοῦ Ἰωάννη Βηλαρᾶ στὸν Μητροπολίτη Λαρίσης Πολύκαρπο Δαρδαῖο», Larissanet, 24 korrik 2017. Artikulli i fundit ka pasaktësi në disa data anësore; këtu përdoret për paraqitjen e poemës, jo si bazë e datimit të ekzekutimit.

[9] Zengo, f. 31–40, sidomos f. 32–34 për Veli Pashën dhe f. 34–38 për Stagët. Në tekstin e Ignatit, pagesa për Ambrozin jepet 50.000 groshë. Dialogët janë pjesë e rrëfimit biografik dhe nuk trajtohen si stenograme. Vetë botuesi diskuton problemet e renditjes kohore në f. 40.

[10] Zengo, f. 41–45, komenti «Περὶ τῆς ἑλληνοαλβανικῆς ὁμοσπονδίας». Kjo pjesë ndërthur interpretimin e botuesit me citime nga historiografia e mëvonshme dhe nuk përbën projekt kushtetues të hartuar nga Polikarpi.

[11] Zengo, f. 38–47. Për vitet ndërmjet dy periudhave të shërbesës, listat e hierarkëve dhe rrëfimet kanë dallime; teksti ruan largimin më 1818 dhe kthimin më 1820, pa harmonizuar artificialisht të gjitha ndërmjetësimet.

[12] Zengo, f. 77–80. Letra patriarkale mban datën 3 qershor 1820. Botuesi jep edhe historinë e ruajtjes së saj në f. 17–18.

[13] Zengo, f. 47–51. Shifra e luftëtarëve dhe datat e vendosjes së rojës e të burgosjes paraqiten sipas Ignatit.

[14] Zengo, f. 11–12, për traditën e mbledhur; Gululis, «Ἡ εἰκόνα…», f. 194–195. Pohimi i anëtarësimit shfaqet edhe në përmbledhje të mëvonshme. Mungesa e një dokumenti në materialet e shqyrtuara nuk provon se anëtarësimi nuk ka ndodhur, por kufizon sigurinë me të cilën mund të përshkruhet.

[15] Zengo, f. 51. Përkthimi shqip është bërë nga fjalia e ruajtur në rrëfimin e Ignatit.

[16] Zengo, f. 52–56; për vendvarrimin dhe kujtesën e mëvonshme, f. 86. Datat e ngjarjeve përcillen sipas formës së burimeve, pa i kthyer këtu në kalendarin gregorian. Rrëfimi i Ignatit e vendos marrjen dhe varrosjen e trupit po atë pasdite; versioni që flet për dorëzim vetëm pas dy ditësh nuk ndiqet në këtë artikull.

[17] Zengo, f. 13–16 dhe 56. Përfundimi i kopjes së botuar mban datën 27 tetor 1905. Biografia në vargje zë f. 57–76. Viti i saktë i hartimit të rrëfimit të Ignatit dhe datat e plota të jetës së tij kërkojnë kujdes më të madh sesa lejojnë përmbledhjet e shkurtra.

[18] Zengo, f. 84–87. Pohimet për objektet janë njoftime të autorit të vitit 1927, jo verifikim i ruajtjes së tyre sot.

[19] Studimi për Mihalis Tombrosin dhe bustin e Polikarpit, Larissanet, 12 qershor 2021. Burimet e mëvonshme ndryshojnë për ditën e përurimit; ndaj këtu jepet vetëm viti 1956.

15. Bibliografia

Burime dhe dokumente të botuara

  • Ζέγκος, Παπα-Σπῦρος Ν. Βιογραφία Πολυκάρπου τοῦ Δαρδαίου μητροπολίτου Λαρίσης καρατομηθέντος ὑπὸ τοῦ Μαχμούτ-Πασᾶ τῷ 1821. Σύντομος περιγραφὴ τῆς Δάρδας μετὰ εἰκόνων. Ἐν Ἀθήναις: Τύποις Ι. Βάρτσου, 1927. Burimi bazë; përfshin rrëfimin e Ignatit, biografinë në vargje, dokumente dhe kujtime familjare. Regjistrim digjital: Lidhja digjitale
  • Holland, Henry. Travels in the Ionian Isles, Albania, Thessaly, Macedonia, &c. during the years 1812 and 1813. London: Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown, 1815, kap. XII–XIII. Kopja digjitale e konsultuar: Wellcome Collection, ekzemplari i Royal College of Physicians, London. Lidhja digjitale

Studime dhe artikuj

  • Γουλούλης, Σταῦρος. «Ὁ μητροπολίτης Λαρίσης Πολύκαρπος Δαρδαῖος καὶ ὁ “Κύκλος” τῆς Λάρισας». Ἀχιλλίου Πόλις 7, maj 2022, f. 263–295. Lidhja digjitale
  • Γουλούλης, Σταῦρος. «Ἡ εἰκόνα τοῦ Πολυκάρπου Λαρίσης στὴν ἱστορικὴ ἔρευνα (19ος–20ός αἰώνας)». Ἀχιλλίου Πόλις 8, 2022, f. 179–195. Lidhja digjitale
  • Δρόσος, π. Νεκτάριος. Seksioni «Τὸ ὑπόμνημα ἐκλογῆς τοῦ Πολυκάρπου», në «Κείμενα π. Νεκταρίου Δρόσου ποὺ ἔχουν δημοσιευθεῖ στὸ Θεσσαλικὸ Ἡμερολόγιο». Publikim elektronik, 28 maj 2015. Lidhja digjitale
  • Παπαθεοδώρου, Νικόλαος. «Ἐγκώμιο τοῦ Ἰωάννη Βηλαρᾶ στὸν Μητροπολίτη Λαρίσης Πολύκαρπο Δαρδαῖο». Larissanet, 24 korrik 2017. Lidhja digjitale
  • «Ὁ γλύπτης Μιχάλης Τόμπρος καὶ ἡ προτομὴ τοῦ Μητροπολίτη Λαρίσης, Πολύκαρπου Δαρδαίου». Larissanet, 12 qershor 2021. Lidhja digjitale

Për kontrollin e varianteve të emrit dhe të terminologjisë

  • «Polykarpos Bithikoukis». Wikipedia. U konsultua për variantet e emrit dhe orientimin drejt bibliografisë; pohimet u ballafaquan me burimet e mësipërme. Lidhja digjitale
  • «Ἡ προσφορὰ τῆς Κορυτσᾶς κατὰ τὴν Ἐπανάσταση τοῦ 1821 – Kontributi i Korçës në Revolucionin Grek të vitit 1821». Pelasgos Koritsas, mars 2022. Lidhja digjitale
Nëse vëreni një gabim, zgjidhni tekstin e nevojshëm dhe shtypni Ctrl+Enter ose Dërgo një gabim për ta raportuar tek redaktorët.
Nëse gjeni një gabim në tekst, zgjidhni atë me mousen dhe shtypni Ctrl+Enter ose këtë buton Nëse gjeni një gabim në tekst, theksoni atë me mousen dhe klikoni këtë buton Teksti i theksuar është shumë i gjatë!
Lexo gjithashtu