Projektligji i ri për trashëgiminë kulturore.
Ministria përgjegjëse propozon ndryshime në ligjin e 2018-s, duke parashikuar fonde shtetërore për pasuritë kulturore jopublike dhe kontroll më të fortë ndaj ndërhyrjeve pranë monumenteve
Ndryshime të rëndësishme po i propozohen kuadrit ligjor që rregullon mbrojtjen e trashëgimisë kulturore në Shqipëri. Një projektligj i ri, i hedhur në konsultim publik, synon të korrigjojë problematikat e deritanishme në administrimin e monumenteve historike dhe të krijojë mekanizma financiarë edhe për pronarët privatë të pasurive kulturore.
Vlerësim ndikimi para çdo ndërhyrjeje
Sipas burimit Shqiptarja.com, një ndër risitë më të rëndësishme të projektligjit për trashëgiminë kulturore dhe muzetë, i hedhur së fundmi në konsultim e që propozon disa shtesa e ndryshime në ligjin e vitit 2018, është futja për herë të parë e Vlerësimit të Ndikimit në Trashëgiminë Kulturore.
Konkretisht, përpara miratimit të projekteve që mund të prekin monumentet, zonat historike apo pasuritë e mbrojtura, do të duhet të vlerësohen ndikimet e mundshme mbi vlerat historike, autenticitetin dhe integritetin e tyre, ndërsa ky detyrim parashikohet edhe për projekte që mund të ndikojnë në pasuritë e UNESCO-s dhe zonat e mbrojtura.
Kishat ortodokse, pjesë e madhe e monumenteve të kulturës
Mekanizmi i ri i mbështetjes financiare për pasuritë jopublike merr rëndësi të veçantë nëse mbahet parasysh se një pjesë e konsiderueshme e objekteve me status "monument kulture" në Shqipëri janë kisha të kultit ortodoks, shumë prej tyre në pronësi apo administrim të Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë. Sipas vetë kishës, gjatë procesit të rilindjes institucionale pas rënies së komunizmit u ngritën nga themelet 150 kisha, u rikonstruktuan 160 të tjera, u restauruan 70 monumente kulture. Në të njëjtën kohë, të dhëna të tjera flasin për një proces më të gjerë riparimi dhe rindërtimi që ka prekur dhjetëra objekte me status monumenti: u ndërtuan nga themelet 6 manastire dhe 150 kisha të reja (të mëdha e të vogla); u restauruan 60 kisha e manastire-monument kulture dhe u riparuan më shumë se 160 kisha.
Pesha e kishave ortodokse në listën kombëtare të monumenteve bëhet më e qartë kur krahasohet me objektet e kulteve të tjera fetare. Në një inventar të cituar nga media vendase, sipas Komunitetit Shtetëror për Kultet, janë shpallur monumente kulture 201 kulte fetare, nga të cilat 33 objekte i përkasin fesë islame (Myslimane dhe bektashinjtë) dhe 168 fesë së krishterë (katolike dhe ortodokse). Në një tjetër burim krahasues theksohet se në vendin tonë 22 xhami janë cilësuar nga Instituti i Monumenteve "Monument Kulture", ndërkohë që numri i kishave ortodokse me këtë status rezulton dukshëm më i lartë, me shifra që sipas studiuesve shkojnë deri në rreth 70 kisha nga 165 objekte që kanë statusin monument kulture vetëm në administrim të fondeve të Kishës Ortodokse Autoqefale.
Prania e dendur e kishave ortodokse mes monumenteve shpjegohet edhe me shtrirjen historike-gjeografike të këtij besimi. Siç vërehet në burime të ndryshme, në Shqipëri numri më i madh i kishave është i fesë ortodokse, dhe në jugun e vendit është shtrirja më e madhe e kishave, zonë ku ndodhen edhe disa nga rastet më të njohura, si kisha katërqindvjeçare e Leusës në Përmet, e përshkruar si monument kulture i kategorisë së parë që ka ngjallur interesin e vizitorëve e sidomos të huajve. Shumë prej këtyre objekteve janë ndërtuar mbi themele edhe më të vjetra: vetë kisha e Leusës është ndërtuar mbi rrënojat e një kishe më të vogël, që datonte në shekullin e VI pas Lindjes së Krishtit.
Pikërisht për shkak të kësaj peshe, mekanizmi i ri i grantit shtetëror apo bashkëfinancimit për pasuritë jopublike pritet të ketë efekt të drejtpërdrejtë te bashkësitë fetare ortodokse, të cilat administrojnë një numër të madh manastiresh dhe kishash-monument, shpesh në zona rurale e malore ku mirëmbajtja është e vështirë dhe e kushtueshme vetëm me burime të komunitetit fetar.
Mbështetje financiare për pronarët privatë
Një ndryshim tjetër prek drejtpërdrejt individët që zotërojnë objekte me vlerë historike. Për herë të parë parashikohet një mekanizëm i posaçëm për mbështetjen financiare të pasurive kulturore jopublike, ku shteti mund të japë grante, të bashkëfinancojë apo të kontribuojë në natyrë për mirëmbajtjen, konservimin dhe restaurimin e tyre, brenda fondeve buxhetore të miratuara.
Ndryshime në administrimin e të ardhurave
Projektligji prek edhe mënyrën se si trajtohen financiarisht pasuritë kulturore. Sipas projektligjit, 90 për qind e të ardhurave nga shërbimet dhe përdorimi i pasurive kulturore do të kalojnë në administrimin e ministrisë përgjegjëse, ndërsa 10 për qind do të trajtohen sipas legjislacionit buxhetor. Më tej, një pjesë e fondit prej 90 për qind do të përdoret për mirëmbajtjen, sigurinë dhe shërbimet për publikun, ndërsa pjesa tjetër do të kalojë në Fondin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore.
Adresimi i vonesave institucionale
Nisma synon gjithashtu të zgjidhë problemet burokratike që kanë vonuar procesin e mbrojtjes së pasurive kulturore. Projektligji synon gjithashtu të adresojë vonesat dhe paqartësitë institucionale në identifikimin dhe deklarimin e pasurive kulturore, ndërsa në relacionin shoqërues evidentohen si problematika të deritanishme vonesat në përfundimin e procedurave të verifikimit dhe mungesa e qartësisë në ndarjen e përgjegjësive.
Një tjetër element i rëndësishëm lidhet me qarkullimin ndërkombëtar të objekteve me vlerë historike. Në fokus është edhe kontrolli i lëvizjes së objekteve kulturore përtej kufijve, përmes një zyre të posaçme për import-eksportin pranë institucionit përgjegjës, në bashkëpunim me doganat dhe Policinë e Shtetit.
Përkufizim i ri për muzeun
Projektligji sjell edhe një rishikim konceptual. Rishikohet koncepti i muzeut, në përputhje me përkufizimin e ri të Këshillit Ndërkombëtar të Muzeve, ICOM, duke i dhënë më shumë rëndësi rolit edukues, gjithëpërfshirës dhe shoqëror të këtyre institucioneve.
Konsultimi publik vijon deri në dhjetor
Projektligji është aktualisht në konsultim publik deri më 3 dhjetor dhe synon që mbrojtja e trashëgimisë kulturore të mos kufizohet vetëm te restaurimi i monumenteve, por të nisë që në fazën e planifikimit të çdo ndërhyrjeje që mund të prekë vlerat e tyre.
Nisma vjen në një kohë kur autoritetet kanë rritur vëmendjen ndaj sektorit të trashëgimisë kulturore, pasi në buxhetin e vitit të ardhshëm janë parashikuar fonde më të larta për restaurimin e monumenteve dhe institucioneve muzeale të vendit.
