Kisha Ortodokse kujton Shën Fokain e Sinopës më 22 shtator
Dy shenjtorë me të njëjtin emër, episkopi hierodëshmor dhe kopshtari mikpritës, dëshmuan besimin në Krishtin në po të njëjtën ditë përkujtimore.
SHËN FOKAI I SINOPËS
Hierodëshmori episkop dhe martiri kopshtar: dy dëshmi të besimit në të njëjtën ditë përkujtimore
Përkujtimi kishtar: 22 shtator
Sqarim i domosdoshëm
Në traditën liturgjike orthodhokse, më 22 shtator përkujtohen dy shenjtorë me emrin Fokai, që të dy të lidhur me qytetin e Sinopës në brigjet e Detit të Zi: Hierodëshmor Fokai, episkop i Sinopës, dhe Dëshmor Foka Kopshtari. Ata nuk duhen ngatërruar me njëri-tjetrin. Edhe faqja zyrtare e Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë i paraqet si dy persona të veçantë dhe vëren se Kopshtari jetoi në një periudhë më të vonshme.[1][2] Të dyja jetët janë bashkuar në këtë studim për shkak të emrit, vendit të origjinës, ditës së përbashkët të përkujtimit dhe lidhjes së tyre me detarët. Megjithatë, rrëfimi për secilin ruhet veçmas, për të shmangur ndërthurjen e të dhënave.
I. Hierodëshmor Fokai, episkop i Sinopës
1. Prejardhja dhe vitet e para
Hierodëshmor Fokai lindi në Sinopë, qytet-port i rëndësishëm i Pontit, në bregun jugor të Detit të Zi. Sipas traditës sinaksarike, i ati quhej Pamfil dhe ishte ndërtues anijesh, ndërsa e ëma quhej Maria. Që në moshë të re ai jetoi me përkushtim ndaj Perëndisë. Burimet hagiografike e paraqesin si njeri mbi të cilin vepronte hiri i Shpirtit të Shenjtë dhe të cilit i ishte dhënë dhurata e mrekullive. Rrëfimi nuk jep të dhëna të hollësishme për arsimimin ose për hapat e parë të shërbesës së tij kishtare. Theksi vendoset mbi pastërtinë e jetës, besimin dhe dhuratat shpirtërore, të cilat e përgatitën për përgjegjësinë episkopale.
2. Episkop i Sinopës dhe veprimtaria baritore
Kur arriti pjekurinë, Fokai u bë episkop i Sinopës. Në këtë detyrë ai nuk u kufizua në administrimin e bashkësisë së krishterë, por u bë predikues dhe dëshmitar i Ungjillit. Sipas burimeve kishtare, nëpërmjet fjalës, jetës së tij dhe shenjave të jashtëzakonshme, shumë paganë pranuan besimin në Jisu Krishtin. Shërbesa e tij zhvillohej në një periudhë kur pohimi i hapur i besimit të krishterë mund të sillte ndjekje, tortura dhe vdekje. Për këtë arsye, episkopata e tij paraqitet njëkohësisht si shërbesë baritore dhe si përgatitje për martirizim.
3. Paralajmërimi për martirizimin
Sipas jetës së ruajtur nga KOASH-i dhe Sinaksaristi grek, fundi i tij iu bë i ditur në mënyrë të mrekullueshme. Një pëllumb u ul mbi kokën e shenjtorit, i vendosi një kurorë dhe i foli me zë njerëzor: "Një kupë është përgatitur për ty; tani duhet ta pish." Kurora shpreh fitoren e dëshmorit, ndërsa kupa lidhet me vuajtjen e pranuar për hir të Krishtit. Në gjuhën biblike dhe liturgjike, martirizimi nuk paraqitet si humbje, por si pjesëmarrje në vuajtjen e Krishtit dhe si kalim drejt jetës së përjetshme.
4. Përballja me qeveritarin Afrikanus
Gjatë përndjekjes së të krishterëve nën perandorin Trajan, Fokai u arrestua dhe u paraqit përpara qeveritarit Afrikanus. Atij iu kërkua të mohonte Krishtin, por episkopi e pohoi pa frikë Jisu Krishtin si Perëndi dhe Njeri të vërtetë. Kur qeveritari blasfemoi emrin e Krishtit dhe urdhëroi torturimin e tij, sipas tregimit sinaksarik vendin e goditi një tërmet i madh. Afrikanusi dhe ushtarët që ndodheshin me të vdiqën. Gruaja e qeveritarit iu lut Fokait të tregonte mëshirë; shenjti u lut dhe ata u kthyen në jetë. Kështu, rrëfimi hagiografik e paraqet hierodëshmorin jo si njeri që kërkon shkatërrimin e përndjekësve, por si bari që lutet edhe për ata që e mundojnë.
5. Para perandorit dhe torturat
Më pas shenjti u dërgua përpara perandorit Trajan. Edhe atje ai vazhdoi ta pohonte Krishtin dhe, sipas Sinaksaristit të zgjeruar, u lut edhe për perandorin. Vendosmëria e tij solli tortura të tjera. Burimi grek i paraqitur në faqet e dërguara tregon se shenjti u var dhe trupi iu çarë e iu gërrye mizorisht; u hodh në gëlqere dhe, në fund, u mbyll në një banjë të nxehur tej mase. Pikërisht aty ai ia dorëzoi shpirtin Perëndisë. Burimet ndryshojnë për vitin e martirizimit. Teksti i KOASH-it dhe tradita sinaksarike e vendosin rreth vitit 101, ndërsa Kisha Orthodhokse në Amerikë jep vitin 117.[1][3] Të dyja datimet bien brenda sundimit të Trajanit (98–117). Për këtë arsye, formulimi historikisht më i kujdesshëm është: Hierodëshmor Fokai u martirizua gjatë sundimit të Trajanit, në fillim të shekullit II.
6. Lipsanet dhe përhapja e nderimit
Nderimi i tij u përhap përtej Sinopës. Sipas Kishës Orthodhokse në Amerikë, lipsanet e hierodëshmorit u transferuan nga Sinopa në Konstandinopojë në vitin 403 ose 404; ky transferim përkujtohet më 22 korrik.[4] Pas martirizimit, besimtarët dëshmuan ndihma të shumta të marra me ndërmjetimin e tij. Ai u nderua veçanërisht si mbrojtës nga zjarri dhe si ndihmës i njerëzve që rrezikonin të mbyteshin. Lidhja me detin është e kuptueshme edhe nga vendlindja e tij portuale, Sinopa, por në ndërgjegjen e Kishës ajo mbështetet mbi traditën e mrekullive të ruajtura brez pas brezi.
II. Dëshmor Foka Kopshtari
1. Një jetë e thjeshtë dhe e shenjtëruar
Dëshmor Foka Kopshtari ishte gjithashtu nga Sinopa, por jetoi më vonë se hierodëshmori me të njëjtin emër. Burimet e paraqesin si njeri të thjeshtë, pa pasuri dhe pa pozitë shoqërore. Pasuria e tij e vetme ishte një kopsht i vogël, të cilin e punonte me duart e veta dhe me shumë zell. Të ardhurat e kopshtit ishin të pakta. Megjithatë, ai jetonte me përmbajtje dhe administronte me urtësi atë që prodhonte toka, në mënyrë që të kishte gjithmonë diçka për t'u dhënë të varfërve. Prodhimet nuk i shërbenin vetëm mbijetesës së tij; ato bëheshin mjet dashurie dhe diakonie. Sipas një tradite të ruajtur nga Kisha Orthodhokse në Amerikë, Fokai studionte me dëshirë Shkrimet e Shenjta. Ai e krahasonte shpirtin me një kopsht që kërkon punim të vazhdueshëm, në mënyrë që të mos prodhojë gjemba dhe ferra. Ndërsa shiste fruta e perime, ai u fliste njerëzve për jetën shpirtërore. Në këtë mënyrë, puna e përditshme u bë një formë misioni: ai ndihmonte të krishterët dhe sillte në besim edhe paganë.[5]
2. Mikpritja si mënyrë jetese
Shtëpia e tij ndodhej pranë portës së fortesës që lidhej me portin. Prandaj, në të kalonin shpesh udhëtarë, të huaj dhe njerëz të varfër. Fokai i priste të gjithë pa dallim, u jepte ushqim nga frytet e punës së vet dhe u siguronte strehim. Mikpritja e tij nuk ishte një veprim i rastësishëm, por një virtyt i qëndrueshëm. Ai e shihte të huajin dhe të varfrin si njeri që i ishte besuar nga Perëndia. Pikërisht kjo mikpritje bëhet qendra e martirizimit të tij: njerëzit që erdhën për ta vrarë u pritën prej tij si miq, para se të dinin se i zoti i shtëpisë ishte ai që kërkonin.
3. Ushtarët në shtëpinë e shenjtorit
Kur autoritetet mësuan se Fokai ishte i krishterë, dërguan ushtarë për ta gjetur dhe për t'i prerë kokën. Ata mbërritën në shtëpinë e tij pa e njohur. Shenjtori i priti, u dha të hanin dhe i gostiti me bujari. Pas njëfarë kohe, ai i pyeti për qëllimin e udhëtimit. Të detyruar moralisht nga mirësia e mikpritësit, ushtarët i treguan se kërkonin një të krishterë me emrin Foka Kopshtari dhe se kishin urdhër ta vrisnin. Madje i kërkuan ndihmë që ta gjenin. Fokai nuk u trondit. U tha se e njihte mirë njeriun që kërkonin dhe se të nesërmen do t'ua tregonte. Pastaj vazhdoi t'u shërbente si miq. Ndërkohë doli dhe, me duart e veta, hapi varrin ku do të vendosej trupi i tij.
4. Zbulimi i identitetit dhe martirizimi
Të nesërmen u tha ushtarëve se njeriu që kërkonin ndodhej pranë tyre. Kur ata e pyetën se ku ishte, ai u përgjigj se vetë ai ishte Fokai. Ushtarët u shtangën. Njeriu që duhej të vrisnin i kishte ushqyer, i kishte strehuar dhe i kishte trajtuar me dashuri. Të turpëruar dhe të prekur në ndërgjegje, ata nuk donin ta kryenin urdhrin. Sipas jetës së botuar nga KOASH-i, menduan të ktheheshin dhe t'i thoshin qeveritarit se nuk e kishin gjetur. Fokai nuk e pranoi këtë zgjidhje dhe i nxiti të mos vonoheshin. Në versionin e zgjeruar sinaksarik, ai u shpjegoi se përgjegjësia kryesore rëndonte mbi ata që kishin dhënë urdhrin. Qëndrimi i tij nuk shpreh përbuzje ndaj jetës. Në logjikën e rrëfimit hagiografik, ai nuk e kërkon vdekjen për hir të vdekjes, por refuzon të mohojë identitetin dhe besimin e vet për të shpëtuar. Ai e pranon martirizimin si dëshmi të fundit të besnikërisë ndaj Krishtit. Më në fund, ushtarët iu bindën dhe i prenë kokën. Kështu kopshtari i përulur e përfundoi jetën si dëshmor.
5. Kisha mbi vendin e martirizimit dhe lipsanet
Të krishterët ngritën një kishë të hijshme në vendin e martirizimit dhe vendosën aty lipsanet e tij të nderuara. Vendi u bë burim ngushëllimi për të pikëlluarit dhe shërimi për të sëmurët. Sipas të dhënës së Kishës Orthodhokse në Amerikë, një pjesë e lipsaneve të tij ruhet në Manastirin e Prusosit, në Evritani.[5] Një dëshmi e hershme për martirizimin dhe nderimin e tij i atribuohet Asterit të Amasias († rreth vitit 410). Kjo tregon se kujtimi i Fokait Kopshtar ishte i njohur dhe i rrënjosur në traditën kishtare jo më vonë se fundi i shekullit IV ose fillimi i shekullit V.[5]
6. Ndihma në kohë zie buke
Kur Sinopa rrezikohej nga uria, tradita tregon se, me ndërmjetimin e shenjtorit, u sigurua grurë për popullin. Në këtë mënyrë vazhdoi pas vdekjes ajo që kishte karakterizuar tërë jetën e tij: ushqimi i të uriturve dhe ndarja e fryteve me njerëzit në nevojë. Kjo vijimësi është domethënëse. Shenjtëria e tij nuk paraqitet e shkëputur nga puna e përditshme, por si përmbushje e saj. Kopshti që kishte ushqyer të varfrit gjatë jetës shndërrohet, në kujtesën e Kishës, në shenjë të përkujdesjes së tij për bashkësinë edhe pas martirizimit.
7. Mbrojtësi i detarëve
Nderimi i Shën Fokait u përhap veçanërisht ndër detarë. Tregimet sinaksarike thonë se ai iu shfaq njerëzve kur anijet rrezikoheshin nga stuhitë dhe dallgët. Herë zgjonte timonierin që flinte dhe e paralajmëronte për rrezikun; herë shihej sikur mbante timonin, rregullonte litarët ose velat; herë mbronte anijen që të mos përplasej në shkëmbinj ose të fundosej. Ndër detarë u krijua edhe një zakon i veçantë bamirësie. Në tryezën e anijes lihej simbolikisht një pjesë për Shën Fokain. Një ditë atë pjesë e "blinte" një detar, ditën tjetër një tjetër, dhe paratë mblidheshin gjatë udhëtimit. Kur anija arrinte në port, shuma u shpërndahej të varfërve. Kështu nderimi i shenjtorit nuk mbetej vetëm në fjalë: ai shndërrohej në ushqim dhe ndihmë konkrete për njerëzit në nevojë.
III. Kuptimi shpirtëror i dy jetëve
Besimi që bëhet dëshmi
Hierodëshmori e dëshmoi Krishtin si episkop përpara qeveritarit dhe perandorit; Kopshtari e dëshmoi në thjeshtësinë e punës, mikpritjes dhe në çastin e vdekjes. Rrethanat ndryshojnë, por qendra është e njëjtë: besnikëria ndaj Krishtit nuk negociohet përballë frikës.
Qëndresa pa urrejtje
Asnjëri nuk paraqitet si njeri i dhunës. Hierodëshmori lutet për përndjekësit; Kopshtari u shërben atyre që kanë ardhur ta vrasin. Qëndresa e tyre nuk buron nga urrejtja, por nga liria e brendshme që lind prej besimit.
Mikpritja dhe lëmosha
Te Foka Kopshtari, shenjtëria merr trajtë të prekshme: punë, bukë, strehë dhe kujdes për të varfrin. Edhe zakoni i detarëve e vazhdon këtë frymë, sepse nderimi i shenjtorit përmbushet me lëmoshë.
Deti si vend rreziku dhe shprese
Sinopa ishte qytet detar dhe të dy shenjtorët u lidhën në kujtesën orthodhokse me shpëtimin nga mbytja. Kjo lidhje nuk është vetëm gjeografike. Deti, në përvojën njerëzore dhe në simbolikën e krishterë, është vend pasigurie, prove dhe thirrjeje për ndihmën e Perëndisë.
IV. Shënim historik dhe burimor
Jetët e shenjtorëve janë tekste hagiografike: ato ruajnë kujtesën liturgjike të Kishës, dëshminë e besimit dhe kuptimin theologjik të martirizimit. Hollësi të tilla si pëllumbi, tërmeti, ngjallja e qeveritarit ose shfaqjet në det duhen paraqitur me formulime të sakta—"sipas traditës", "sipas Sinaksaristit", "rrëfimi hagiografik tregon"—dhe jo si përfundime të historiografisë moderne. Nga pikëpamja kronologjike, të dhënat për Hierodëshmor Fokain ndryshojnë: rreth vitit 101 në traditën e botuar nga KOASH-i dhe viti 117 në burimin e OCA-së. Për Foka Kopshtarin, burimet e përdorura këtu nuk japin një vit të sigurt; KOASH-i mjaftohet të thotë se ai jetoi më vonë se hierodëshmori. Këto pasiguri nuk duhen mbushur me hamendësime. Dy figurat duhen mbajtur të dalluara: i pari është episkop dhe hierodëshmor, i martirizuar në një banjë të zjarrtë; i dyti është kopshtar dhe mikpritës i të varfërve, të cilit iu pre koka. Përkatësia ndaj së njëjtës Sinopë, dita e njëjtë e kujtimit dhe nderimi ndër detarë shpjegojnë pse rrëfimet e tyre mund të afrohen në traditën popullore, por nuk e heqin dallimin midis tyre.
Shënim për tekstet liturgjike
Në këtë paraqitje nuk janë përfshirë përlëshore, kondake ose madhërime. Në faqet zyrtare shqip të KOASH-it që u verifikuan gjenden jetët e dy shenjtorëve, por jo tekstet e këtyre himneve. Për të shmangur krijimin e një përkthimi privat që mund të mos përputhet me përdorimin liturgjik të Kishës, ato janë lënë qëllimisht jashtë.
Siç kishte raportuar UGO, Kisha Ortodokse kujton Hierodëshmorin Pangrati të Tavromenisë pak ditë më parë, duke sjellë në vëmendje dëshmi të ngjashme martirësh të Kishës së lashtë, si ato të Shën Fokait të Sinopës.
Burime dhe bibliografi
Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë, "Hierodëshmor Fokai", Kalendari kishtar, 22 shtator: https://orthodoxalbania.org/2026/2025/09/22/09-22-hierodeshmor-fokai/
Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë, "Dëshmor Foka Kopshtari", Kalendari kishtar, 22 shtator: https://orthodoxalbania.org/2026/2025/09/22/09-22-deshmor-foka-kopshtari/
Orthodox Church in America, "Hieromartyr Phocas, Bishop of Sinope", Lives of the Saints, September 22: https://www.oca.org/saints/lives/2004/09/22/102695-hieromartyr-phocas-bishop-of-sinope
Orthodox Church in America, "Translation of the Relics of the Hieromartyr Phocas, Bishop of Sinope", Lives of the Saints, July 22: https://www.oca.org/saints/lives/20141/07/22
Orthodox Church in America, "Martyr Phokas the Gardener of Sinope", Lives of the Saints, September 22: https://www.oca.org/saints/lives/2026/09/22/102699-martyr-phokas-the-gardener-of-sinope
Μέγας Συναξαριστής τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, vëllimi i shtatorit, 22 shtator, f. 477–481;
Përgatiti UGO.AL
