Raporti sekret i vitit 1990 zbulon persekutimin fetar në Himarë e Dhërmi
Dokumenti i sekretarit të Partisë në Vlorë, Halil Hasko, dërguar Ramiz Alisë më 20 shtator 1990, zbulon frikën e regjimit ndaj riteve fetare dhe kryqeve në bregdet.
Çështja e persekutimit fetar në Shqipërinë komuniste rimerret sërish në qendër të vëmendjes falë një dokumenti sekret të vitit 1990, që zbulon shqetësimin e thellë të udhëheqjes së lartë të Partisë ndaj çdo shfaqjeje të fesë në zonën e Himarës. Sipas memorie.al, dokumenti është publikuar nga gazetari Dashnor Kaloçi si pjesa e pestë e një dosjeje arkivore mbi plenumin e 11-të të Komitetit Qendror të PPSH-së, mbajtur më 6–7 korrik 1990, vetëm pak ditë pas ngjarjes së njohur si "2 korriku i ambasadave".
Konteksti: një regjim që kishte ndaluar zyrtarisht fenë
Për të kuptuar peshën e këtij dokumenti, duhet mbajtur parasysh se Shqipëria komuniste ishte shpallur zyrtarisht shteti i parë ateist në botë në vitin 1967, kur u mbyllën me forcë të gjitha xhamitë, kishat dhe teqetë e vendit, dhe çdo praktikim i besimit u kthye në krim penal. Për më shumë se dy dekada, çdo grumbullim fetar, çdo kryq i vendosur, çdo ceremoni në një vend të shenjtë përbënte rrezik direkt ndaj lirisë dhe jetës së personit që e kryente. Në këtë frymë ndëshkuese u shkrua edhe raporti i shtatorit 1990, në një kohë kur regjimi po jetonte muajt e tij të fundit, por vazhdonte të trajtonte çështjen fetare si armik ideologjik të pushtetit popullor.
Sipas materialit të publikuar nga memorie.al, plenumi i korrikut 1990 u zhvillua vetëm disa ditë pasi mbi pesë mijë shtetas shqiptarë kishin hyrë në ambientet e disa ambasadave të huaja në Tiranë, në kërkim të largimit nga vendi. Edhe pse rendi zyrtar i ditës kishte në qendër arsimin, pjesa më e diskutuar ishte pika e katërt, "Të ndryshme", ku u analizuan protestat e Shkodrës, ngjarjet e Kavajës, arratisjet masive nga kufijtë, si dhe grumbullimet e njerëzve në vende të shenjta fetare, të tilla si Kisha e Shën-Ndout në Laç të Kurbinit. Në të njëjtën mbledhje u diskutua edhe lejimi me ligj i besimeve fetare dhe hapja e objekteve të kultit, shenjë e para-shpërbërjes së kontrollit ateist mbi jetën shpirtërore të shqiptarëve.
Raporti nga Vlora: frika ndaj "riteve fetare" dhe kryqeve
Në këtë kontekst kombëtar u përgatit raporti i sekretarit të parë të Komitetit të Partisë të rrethit të Vlorës, Halil Hasko, drejtuar sekretarit të Komitetit Qendror, Ramiz Alia. Dokumenti, i datës 20 shtator 1990, ishte një përgjigje ndaj "Letrës së Komitetit Qendror të Partisë", e cila kishte kërkuar diskutim në të gjitha organizatat bazë. Vetë Halil Hasko e përshkroi situatën si të "pakthyeshme" në rrugën e demokratizimit, por njëkohësisht paralajmëroi se "u gjallëruan elementët armiq", të cilët sipas tij po përfitonin nga çdo shenjë dobësie e strukturave të Partisë — një gjuhë tipike e regjimeve që trajtonin besimin fetar si mjet subversioni politik.
Pjesa më domethënëse e raportit ka të bëjë pikërisht me rilindjen fetare të papritur në Himarë. Autori përshkruan habinë e kuadrove lokale për situatën e krijuar dhe e lidh atë me ndikimin e televizionit grek e të vizitorëve të huaj mbi të rinjtë e zonës. Turistët që frekuentonin bregdetin himariot cilësoheshin në dokument si "korba të rinj e të dërguarit e asfalisë greke", ndaj të cilëve kërkohej qëndrim i prerë: ose të silleshin mirë, ose të largoheshin aty nga kishin ardhur. Menjëherë pas kësaj, raporti thekson pa dyshim se "bëhen rite fetare në Dhërmi e në Himarë, vendosen kryqe, organizohen tërë ata njerëz", duke e trajtuar rikthimin e besimit si simptomë e një "pune të dobët Partie" dhe jo si e drejtë natyrale e njerëzve.
Përgjegjësia për "rrjedhjen" fetare në Himarë i hidhej drejtpërdrejt një zyrtari lokal. Sipas raportit, "për ndodhitë e Himarës përgjegjësi të veçantë ka shoku Dhimitër Çali, si anëtar i Byrosë së Rrethit dhe drejtues i kooperativës", të cilit i kërkohej qëndrim "militant" dhe jo thjesht vëzhgim pasiv i grumbullimeve fetare. Halil Hasko theksonte se ringjallja e riteve ishte rezultat i një "boshllëku" në punën politike të organizatës bazë, komunistëve dhe drejtuesve të organizatave shoqërore të zonës — pra dështim kolektiv i aparatit ideologjik për të mbajtur nën kontroll besimin popullor, i cili, siç tregoi historia, kishte mbijetuar në heshtje gjatë gjithë periudhës së persekutimit.
Raporti nuk kufizohej vetëm te çështjet fetare, por përfshinte edhe tregues ekonomikë të rrethit të Vlorës, si rritja e prodhimit ditor në uzinën e Sodë-PVC nga 80 në 90 ton apo përpjekjet në fabrikën e çimentos për të përshpejtuar remontin e furrës. Këto shifra "pozitive" shërbenin si kontrapeshë ndaj shqetësimeve për humbjen e kontrollit ideologjik mbi popullsinë, veçanërisht në Himarë e Dhërmi, ku çdo rikthim drejt fesë konsiderohej pjesë e një "lufte klasash" që Partia pretendonte ta drejtonte ende, edhe pse në fakt po humbiste terren çdo ditë e më shumë.
Një dosje më e gjerë mbi frikën e regjimit ndaj fesë
Dokumenti i Halil Haskos bën pjesë në një dosje më të gjerë arkivore që, sipas gazetarit Dashnor Kaloçi, përfshin edhe diskutime të figurave që do të vazhdonin karrierën politike pas viteve '90, si Fatos Nano, Sali Berisha apo Skënder Gjinushi. Kjo dëshmon se çështja e riteve fetare në Himarë nuk ishte një episod i izoluar, por pjesë e një shqetësimi shumë më të gjerë të udhëheqjes komuniste në muajt e fundit të pushtetit të saj: frika se hapja politike që po vinte do të sillte menjëherë edhe rikthimin publik të besimit fetar, të shtypur me dhunë për dekada. Vetë fakti që një sekretar partie ndjeu nevojën t'i raportonte drejtpërdrejt Ramiz Alisë për disa kryqe të vendosur në një fshat bregdetar, tregon sa i brishtë ishte bërë kontrolli ideologjik i regjimit dhe sa e madhe ishte ende paranoja shtetërore ndaj çdo simboli fetar.
Nga persekutimi te rilindja fetare e sotme
Sot, po në atë territor të Himarës ku dikur çdo kryq raportohej si "problem sigurie", jeta fetare zhvillohet hapur, publikisht dhe pa asnjë frikë, në kontrast të plotë me atë që përshkruhet në raportin sekret të vitit 1990. Mitropolia e Shenjtë e Gjirokastrës kremtoi kohët e fundit një tjetër ceremoni fetare në Himarë, duke dëshmuar rrugëtimin e gjatë të kësaj zone nga persekutimi drejt lirisë së plotë të kultit — një liri që dikur ndiqej me raporte sekrete, kërkonte "vigjilencë militante" dhe rrezikonte karrierën apo lirinë e çdo besimtari të thjeshtë.
Kjo rilindje fetare në Himarë e Dhërmi nuk është rast i izoluar, por pjesë e një procesi më të gjerë kombëtar, ku bashkësitë fetare — Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë, bashkësia myslimane dhe ajo katolike — rimarrin gradualisht hapësirën publike që u ishte hequr me dhunë gjatë gjysmë shekulli të ateizmit shtetëror. Kontrasti mes gjuhës së raportit të vitit 1990, që fliste për "elementë armiq" dhe "korba" të fesë, dhe realitetit të sotëm, ku hierarkët kishtarë vizitojnë hapur famullitë e bregdetit dhe organizojnë ceremoni publike, tregon shtrirjen e thellë të ndryshimeve që ka kaluar shoqëria shqiptare në tridhjetë e pesë vitet e fundit.
Dokumenti origjinal, i ruajtur në Arkivin Qendror të Shtetit dhe i botuar për herë të parë nga memorie.al me faksimilet përkatëse, mbetet një dëshmi e drejtpërdrejtë e mënyrës si regjimi komunist trajtonte çështjen fetare në rrethin e Vlorës në muajt e fundit para rënies së tij. Vetë raporti mbyllet me thirrjen tipike të kohës për "vigjilencë" dhe qëndrim "militant" të komunistëve ndaj çdo shenje "dobësimi" të pushtetit popullor — një gjuhë që tregon qartë ankthin e brendshëm të një sistemi që po e ndjente afrimin e fundit të tij, pikërisht ndërsa besimi fetar po rilindte pa asnjë leje nga lart, në kishat dhe kryqet e vendosura mbi shkëmbinjtë e Himarës.
