Mbështetja nga Gazeta amerikane 'Denver Post' ndaj socializmit amerikan
The Denver Post lavdëroi kandidaten e DSA-së, Melat Kiros, teksa studiues paralajmërojnë për pasojat shpirtërore të socializmit që në esencë është komunizëm.
Pas premtimit të socializmit për t'i dhënë fund vuajtjes fshihet një ngasje e lashtë — bindja se njeriu mund ta përsosë krijimin pa Krijuesin e tij. Mbështetja entuziaste, ndonëse ende me një ton habie, e gazetës The Denver Post për kandidaten e Socialistëve Demokratë të Amerikës (DSA), Melat Kiros, e cila kandidon si demokrate në distriktin e parë të Kolorados, në Denver, pasqyron shpejtësinë me të cilën socialistët kanë dalë në plan të parë gjatë kësaj fushate zgjedhore në Shtetet e Bashkuara.
«Melat Kiros dëshiron ta bëjë botën një vend më të mirë dhe ka një plan për ta arritur këtë», shkroi së fundmi bordi editorial i gazetës. Artikulli i The Denver Post Programi radikal i DSA-së, të cilin Kiros e përkrah, «tingëllon i frikshëm… sepse i tillë është», shtoi gazeta. «Por Kiros e fitoi mbështetjen tonë me vrullin, vendosmërinë dhe fuqinë e jashtëzakonshme të intelektit të saj.»
Profili socialist i Kirosit fitoi vëmendje në shkallë kombëtare paralelisht me atë të demokrates së DSA-së Darializa Avila Chevalier, e cila kandidon në distriktin e trembëdhjetë për Kongresin në Nju-Jork dhe mbështetet nga kryebashkiaku Mamdani, i afërt me DSA-në. Mamdani i ka ndërthurur lavdërimet për Avila Chevalier me përmendje miratuese të socialistit të ndjerë njujorkez Vito Marcantonio, ish-anëtar i Dhomës së Përfaqësuesve të SHBA-së, i cili u përplas me antikomunizmin amerikan të viteve 1950.
Kiros, Avila Chevalier dhe Mamdani dukeshin të gjithë sikur po përfitonin nga një frymë avangardiste socialiste në prag të zgjedhjeve të afërta amerikane të mesmandatit. Kjo përbën një rrezik të qartë për një republikë që, megjithatë, duket historikisht e rraskapitur dhe apatike. Ndonëse kjo prirje mund të duket e re, amerikanët do të bënin mirë t'i drejtoheshin një studimi historik themelor, por të harruar, të disidentit sovjetik dhe të krishterit orthodhoks Igor Shafareviç. Me mjeshtëri, ai ndjek format e afërta të socializmit nga lashtësia deri në shekullin e kaluar, përfshirë komunizmin modern, duke e paraqitur atë në thelb si një problem psikologjik.
Shtysa drejt vetëshkatërrimit masiv
Libri i Shafareviçit Fenomeni socialist u botua për herë të parë më 1975, me një parathënie mbështetëse nga miku i tij Aleksandër Solzhenicin. Ky i mbijetuar i kampeve sovjetike të burgimit i përshkroi hollësisht mëkatet e komunizmit në veprën Arkipelagu Gulag, si edhe depërtimin e tij gradual drejt pushtetit në ciklin e romaneve historike Rrota e kuqe.
Libri i Shafareviçit i gjurmon format e socializmit para Marksit deri te qytetërimet e lashta të tipit «fole milingonash», si Mesopotamia. Ai dallon dy rryma, socializmin shtetëror dhe atë utopik, të cilat u bashkuan në marksizmin modern dhe që, në Perëndim, kulmojnë sot në variantin kulturor të përqendruar te «raca dhe seksi». Ndërsa studiues të njohur që kontribuuan në veprën e mëvonshme Libri i zi i komunizmit e cilësuan socializmin totalitar në thelb si një dukuri të «krimit të organizuar», Shafareviçi përdor dëshmi historike për të argumentuar se, në një nivel më të thellë, socializmi në përgjithësi është një problem psikologjik i lidhur me shtysën frojdiane të vdekjes — një rrugëtim drejt vetëshkatërrimit masiv.
Kjo ndodh sepse, siç tregon ai nga historia, socializmi, marksist ose jo, nxit shkatërrimin e familjes, besimit, personalitetit dhe pronës private, pra të çdo ndjenje të një qenieje të brendshme me kuptim. Ai përfshin «një koncept të barazisë që i afrohet njëjtësisë» dhe «rrafshimin përkatës të botës së brendshme», shkruan Shafareviçi. Ai sjell kështu dëshmi historike për atë që filozofja Hannah Arendt e quajti «atomizim», një tipar themelor i totalitarizmit, qoftë socialist, komunist apo në formën e «Makinerisë» së shtetit administrues perëndimor. Ironikisht, kjo dukuri përfshin një «popull të zgjedhur», të ngritur në piedestal për të përligjur sistemin e ri. Në kohët moderne, ky mund të jetë proletariati, pakicat racore dhe seksuale të idealizuara ose elitat mashkullore të teknologjisë. Njerëzit e zakonshëm shndërrohen në ingranazhe të «Makinerisë».
Megjithëse sot socializmi ndihet haptazi në atmosferën amerikane, përpjekjet për ta përkufizuar janë të pakta. Kjo ndodh kryesisht sepse zakonisht merret si e mirëqenë se socializmi është thjesht një sistem ekonomik mes të tjerëve, i krahasueshëm me kapitalizmin, merkantilizmin, distributizmin e kështu me radhë. Por, po sikur përmasat ekonomike të socializmit të jenë vetëm valëzime në sipërfaqe, shenja të rrymave shumë më të fuqishme që veprojnë në thellësi, forcave që do të përcaktonin çdo aspekt të jetës? Dhe ku do të drejtoheshim për të kuptuar se në çfarë do të futeshim duke përqafuar këtë vizion dhe duke iu nënshtruar këtyre forcave?
Kërkimi i një përgjigjeje duhet, mbi të gjitha, të marrë parasysh vetë përvojën e socializmit, duke shqyrtuar me kujdes atë që zbulohet nga brenda tij. Siç thekson Solzhenicini, ky i mbijetuar i madh i eksperimentit socialist, në parathënien e librit të Shafareviçit, «duket se disa gjëra në këtë botë thjesht nuk mund të zbulohen pa një përvojë të gjerë, qoftë vetjake apo kolektive».
Kështu, në studimin e tij shterues të sistemeve socialiste, nga Greqia e lashtë deri te Perandoria e Inkëve, nga Mesopotamia deri te shteti jezuit në Paraguai, Shafareviçi kërkoi të zbulonte «tiparet themelore të socializmit, të cilat […] lindin shumësinë e shfaqjeve të tij». Siç e kishin parashikuar Marksi dhe Engelsi, prona private nuk mund të hiqet për sa kohë që struktura tradicionale e familjes dhe rregullat e saj të trashëgimisë mbeten të paprekura.
Heqja e pronës private kërkon gjithashtu një barazitarizëm radikal, që nuk duron asnjë shprehje të individualitetit, deri në atë pikë sa «të gjithë veshin mantele të së njëjtës ngjyrë» dhe «rroba të bëra nga i njëjti material», ndërsa «të gjithë hanë të njëjtin ushqim dhe marrin të njëjtin arsim», pa përmendur «bashkësinë e grave dhe të fëmijëve». Një organ qeverisës aq i fuqishëm sa të rregullojë kopsat dhe lidhëset e këpucëve, ndërkohë që kontrollon tekstet shkollore, vështirë se mund t'i durojë hapësirat e hapura të transcendencës që zbulohen nga përvoja e njëmendtë fetare.
Përmes shembujve tepër të shumtë edhe për t'u përmbledhur këtu, Shafareviçi tregon se këto tipare, shpesh groteske, përfaqësojnë pasoja logjike të socializmit. Në një rast çohen më larg, në një tjetër zbatohen më pak, por gjithmonë janë pjesë e së njëjtës logjikë të brendshme.
Dostojevski si psikolog
Por, a nuk u kundërvihet fuqishëm natyra njerëzore, vetë natyra, këtyre planeve të guximshme për ta riformësuar jetën dhe sidomos natyrën njerëzore? Një proverb rus thotë «Nxirre natyrën nga dera dhe ajo do të kthehet nga dritarja». Dostojevski e citon këtë proverb në veprën Vëllezërit Karamazov, të shkruar njëqind vjet para Fenomenit socialist të Shafareviçit. Dhe nëse ky i fundit është analisti i madh i socializmit, Dostojevski duhet të llogaritet si profeti i tij i madh.
Revolucionet e vitit 1848 në Evropën Perëndimore u përqafuan në Rusi nga intelektualë dhe veprimtarë të etur për ndryshim. Ky ishte edhe mjedisi i rinisë së Dostojevskit. Ishin shokët përkrah të cilëve kishte qëndruar para skuadrës së pushkatimit, në një ekzekutim që u ndërpre, njerëzit me të cilët kishte kaluar vite të gjata burgimi në Siberi, shkrimtarët, tekstet dhe traktatet e të cilëve i kishte studiuar me kujdes.
Më pas, ai depërtoi thellë në korridoret e brendshme të përvojës socialiste dhe e paraqiti këtë vizion në romanin Demonët, ku revolucionarët e përshkruar janë vërtet djallëzorë si në mendime, ashtu edhe në veprime. Së fundi, e shprehu te Vëllezërit Karamazov, ku dialogët mes vëllezërve Ivan dhe Aljosha e bëjnë të qartë logjikën e socializmit, të cilën Shafareviçi do ta përvijonte me aq saktësi një shekull më vonë.
Ivani racionalist mbron një lloj ateizmi, i cili, sipas tij, është karakteristik për ateizmin rus në përgjithësi. Ky nuk është aq një mohim i Perëndisë në vetvete, sesa një rebelim kundër rendit të botës që Perëndia mund të na ketë dhënë, ose jo. Sepse bota jonë është një botë ku vuajnë të pafajshmit. Ivani pyet me ngulm nëse të gjitha të mirat e botës mund ta përligjin vuajtjen e një fëmije të vetëm të pafajshëm. Dhe, në të vërtetë, ky është arsyetimi i vazhdueshëm që qëndron në themel të gjithë socializmit modern, problemi i vuajtjes së pamerituar. Nëse natyra e gjërave kërkon vuajtjen e të pafajshmëve, atëherë argumentohet se kemi jo vetëm të drejtën, por edhe detyrimin moral ta ndreqim, ta përsosim dhe ta riformësojmë natyrën sipas mënyrës sonë, duke krijuar një parajsë sipas parapëlqimit tonë.
Shafareviçi nuk ka një përgjigje të qëndrueshme ndaj kundërshtimit të Ivanit, përtej çuarjes së tij në absurd përmes pasojave të skajshme të socializmit. Po Dostojevski? Në një letër drejtuar të vëllait, Dostojevski pranonte se arsyetimi diskursiv i modernitetit perëndimor nuk ofronte zgjidhje për këtë problem tradicional të theodicesë, pra për çështjen e së keqes dhe të vuajtjes përballë mirësisë e drejtësisë së Perëndisë. Ai pranonte se ateizmi i Ivanit nuk mund të përgënjeshtrohej vetëm me logjikë. Por shtonte se ky ateizëm mund të përgënjeshtrohej përmes disa jetëve, përtej argumenteve të caktuara.
Vëllezërit Karamazov arrin me mjeshtëri të na paraqesë jetë që të tërheqin dhe të bindin, sidomos, por jo vetëm, jetën e Aljoshës dhe të jerondit të tij, Zosimës. Me një fuqi të jashtëzakonshme bindëse, këto jetë e shprehin pa fjalë përgënjeshtrimin e asaj që në thelb është nihilizmi i brendshëm i vetë modernitetit, bashkë me ambiciet e tij më të gjera për ta ribërë krijimin në tërësi. Janë jetë që u shërbejnë me vetëmohim njerëzve që vuajnë dhe e shndërrojnë fuqishëm vuajtjen, në disa raste deri në gëzim. Janë jetë që u zbulojnë atyre përreth të njëjtën bukuri, lavdi dhe shenjtëri të krijimit që dikur e lanë pa fjalë Jobin, atë vuajtës të madh. Janë jetë që i dëgjojnë të tjerët në dhimbjen e tyre dhe mbrojnë ata që përballen me fatkeqësi e vështirësi. Mirësia e heshtur dhe shenjtëria e tyre i turpërojnë Inkuizitorët e Mëdhenj të kësaj bote, të cilët, ashtu si Ivani, i kthejnë shpinën Perëndisë dhe natyrës, duke kërkuar të imponojnë vullnetin e vet.
Përvoja e jetës si provë
Po ata që e shpallin veten mbrojtës të njerëzve që vuajnë? Në romanet e tij të mëvonshme, Dostojevski paraqet njëri pas tjetrit personazhe, jeta e të cilëve zbulon pasojat e racionalizmit sipërfaqësor e nihilist të Ivanit. Vetë Ivani nuk ndihmon askënd, por zhytet në vetëkeqardhje dhe në ngasje djallëzore. Ndërsa në kapitujt e fundit të librit është Aljosha ai që i udhëheq drejt shpëtimit fëmijët e hutuar dhe të vuajtur. Aljosha i butë udhëheq duke sjellë paqe dhe dashamirësi. Mund të kujtojmë gjithashtu fantazitë e çmendura dhe veprimet e shthurura të socialistëve të rinj te Demonët.
Duke pasur parasysh mizoritë e regjimeve reale socialiste të kohëve të fundit, të kryera të gjitha në emër të shpëtimit të të pafajshmëve, a mund t'i hedhim poshtë me ndershmëri këto depërtime të Dostojevskit si thjesht mendime të një reaksionari grindavec? Logjika e Shafareviçit është bindëse. Depërtimet e Dostojevskit janë të fuqishme. Ka çdo arsye për të besuar se shuarja e familjes, tashmë në zhvillim, e fesë, po ashtu në zhvillim, dhe e individualitetit, i cili lulëzon në variante të degraduara e sipërfaqësore, do ta shoqërojë pashmangshmërisht përqafimin e eksperimentit socialist nga Amerika, duke shtrembëruar dhe deformuar natyrën njerëzore. Gjithashtu, nuk ka dëshmi se projekti socialist do ta pakësojë vuajtjen njerëzore për ne. Dëshmitë tregojnë pikërisht të kundërtën, se ai do ta shtojë, do ta rëndojë dhe do ta thellojë atë.
Më së miri i kundërvihemi shpirtërisht në kishat tona, në familjet dhe në jetën tonë vetjake, e më pas në kutinë e votimit, duke zgjedhur të keqen më të vogël. Por ndoshta të dy autorët gabohen. Mos vallë duhet ta provojmë gjithsesi fatin? A ndihemi me fat?
Siç kishte raportuar UGO, një prift shqiptar u detyrua ta ruante shërbesën fetare fshehurazi gjatë viteve të ateizmit shtetëror, një kujtesë e drejtpërdrejtë se si regjimet socialiste e kanë trajtuar historikisht besimin fetar.
Bruce V. Foltz është profesor emeritus i filozofisë në Eckerd College. Atë Paul Siewers është profesor i asociuar i anglishtes në Universitetin Bucknell. Të dy shkruajnë dhe japin mësim mbi çështje të totalitarizmit në botën moderne.
Përktheu përgatiti UGO:AL
Burimi origjinal: uoj.news
