Manastiri i Shën Joan Prodhromit në Voskopojë, histori nga shekulli XVII
Studimi i Dr. Themistokli Bambullës ndjek jetën e manastirit nga themelimi në shekullin XVII deri te restaurimet e fundit.
Nga Dr. Themistokli Bambulla
Në veri të Voskopojës, mes pyjeve dhe burimeve malore, ndodhet Manastiri i Shenjtë i Joan Prodhromit, kushtuar Pararendësit dhe Pagëzorit të Zotit. Historia e tij lidhet ngushtë me jetën kishtare, zhvillimin ekonomik dhe arsimin e qytetit. Për shekuj, në këtë vend u takuan jeta asketike e murgjve, lutja e pelegrinëve dhe përkujdesja e banorëve për një institucion që e ndienin si pjesë të jetës së tyre. Kodiku, mbishkrimet dhe dokumentet e ruajtura na lejojnë të ndjekim këtë histori përtej mureve të kishës që ka mbërritur deri në ditët tona.[1]
1. Fillimet e manastirit dhe dëshmia e mbishkrimeve
Fillimet e jetës monastike në këtë vend lidhen me vitin 1630. Sipas traditës së regjistruar në materialet historike, at Joani, pasi mbeti i ve, u tërhoq këtu për të ushtruar jetën asketike. Me themelimin e bashkësisë lidhet edhe igumeni i parë, jeromonaku Andon, i ndihmuar nga murgj të Voskopojës, Boboshticës dhe Mborjes. Në këtë mënyrë, manastiri u formua përmes bashkëpunimit të njerëzve nga disa bashkësi orthodhokse të krahinës.[2]
Për historinë e kishës ka rëndësi të veçantë mbishkrimi mbi portën perëndimore, në brendësi të naosit. Ai përmend rinovimin e tempullit me kontributin dhe shpenzimet e arkondit Gjergj Guço në vitin 7140 të kalendarit bizantin, të dhënë në materialet e studimit si viti 1632. Në të njëjtën dëshmi, pikturimi i kishës datohet më 1659. Për këtë punë përmenden mundi dhe përkujdesja e igumenit Andon dhe financimi i arkondit Mihail, birit të Kostës, për shpirtin e tij, të bashkëshortes dhe të fëmijëve. Mbishkrimi e vendos pikturimin në kohën e Kryepiskopit Ignat të Ohrit.[3]
Këto dëshmi tregojnë se historia e manastirit duhet lexuar duke dalluar fillimin e bashkësisë, ndërhyrjet në ndërtesë dhe zbukurimin e saj me afreske. Datimet që ruhen në burime nuk përputhen plotësisht; megjithatë, vitet 1630, 1632 dhe 1659 përbëjnë pika të rëndësishme të dokumentimit të tij.[3]
2. Kisha dhe mjediset e jetës monastike
Kisha kryesore e manastirit përfaqëson traditën arkitekturore pasbizantine. Sipas përshkrimit të Pirro Thomos, ajo është e tipit me kryq të brendashkruar dhe kupolë, me tri apsida në anën lindore, veriore dhe jugore. Përmasat e brendshme janë rreth 10,70 × 6,50 metra. Çiftet e kolonave mbajnë sistemin e mbulimit dhe ndihmojnë në organizimin e hapësirës liturgjike. Një veçori e ndërtesës është mbulimi me kupolë edhe i krahut perëndimor të kryqit. Më vonë, në perëndim iu shtua narteksi me hapje të mëdha dhe tavan druri.[4]
Muret janë ndërtuar me gurë të papunuar, të lidhur me llaç gëlqereje, dhe janë përforcuar me kontraforte. Brezat e drurit dhe lidhjet metalike kanë shërbyer për qëndrueshmërinë e ndërtesës. Apsidat dhe kupola i japin kishës një trajtë të dallueshme, në harmoni me mjedisin malor ku ajo ngrihet. Dikur kisha rrethohej nga ndërtesa në anët veriore, perëndimore dhe jugore, duke formuar një kompleks në trajtën e shkronjës U. Ndërtesat ishin dykatëshe: në katin përdhes ndodheshin stallat dhe depot e ushqimeve e të zahireve, ndërsa lart gjendeshin qelitë dhe dhomat e banimit e të mikpritjes. Krahas klerikëve dhe murgjve, në jetën praktike të manastirit merrnin pjesë barinj, karvanexhinj dhe shërbyese. Disa prej tyre i ishin përkushtuar përjetë institucionit dhe dëshironin të varroseshin pranë tij.[5]
Në anën veriore ndodheshin kuzhina dhe furra. Këtu priteshin pelegrinët, ngroheshin dhe ushqeheshin përpara se të drejtoheshin në dhomat e fjetjes. Në lindje, rreth 40–50 metra larg kishës, një çezmë prej guri sillte ujë të ftohtë malor. Për nevojat e përditshme, burimi u afrua më vonë brenda oborrit. Këto hollësi tregojnë një manastir të organizuar për lutjen, punën dhe mikpritjen e një numri të madh njerëzish.[5]
3. Kodiku dhe lidhjet kishtare
Një nga dëshmitë më të vlefshme për manastirin është kodiku i tij. Sipas materialit të Andrea Llukanit, kodiku u shkrua më 1779 nga episkopi Mihail i Gorës, me prejardhje nga Shipska, duke shfrytëzuar një kodik më të hershëm. Më 1939, Joakim Martiniani, ish-Mitropolit i Beratit, e botoi në Athinë në veprën kushtuar Manastirit të Prodhromit dhe historisë së tij gjatë viteve 1630–1875.[6]
Kodiku ruan të dhëna për themelimin, hierarkët, dhuruesit, pasurinë dhe ngjarjet që prekën manastirin e Voskopojën. Ai është një dëshmi e jetës së një bashkësie, e mënyrës se si ajo kujtonte njerëzit dhe ngjarjet, si edhe e lidhjeve të saj me qendrat e tjera kishtare. Materialet përmendin statusin stavropigjik të manastirit dhe akte që lidhen me privilegjet e tij. Këto dëshmi duhen lexuar në kontekstin e marrëdhënieve me Kryepiskopatën e Ohrit. Rëndësia e lidhjeve kishtare shihet edhe në vizitën e Kryepiskopit Arsen të Ohrit më 1765: sipas kodikut, ai dhuroi 1.200 aspra për dyzet Liturgji, ndërsa hierarkët e Kosturit, Grevenasë, Sisanit dhe Prespës ofruan nga 600 aspra secili.[7]
4. Esnafet dhe mbështetja për arsimin
Manastiri mbështetej edhe nga esnafet e Voskopojës. Gjatë kohës që udhëhiqte igumen Niqifori, bakërxhinjtë kontribuuan në ndërtimin e një ode në anën lindore; këpucarët ngritën një qoshkë nga ana e Shipskës; bakallët financuan çezmën e madhe me kube; ndërsa rrobaqepësit ndërtuan një tjetër qoshkë me pamje nga Voskopoja. Kjo pjesëmarrje tregon se zejtaria dhe tregtia e qytetit ushqenin edhe jetën e institucionit monastik.[8]
Lidhja me qytetin sigurohej nga një rrugë e shtruar me gurë. Burimet regjistrojnë dhurime për mirëmbajtjen e saj, një nevojë e rëndësishme për pelegrinët, furnizimin dhe komunikimin e përditshëm. Ndihmesa e manastirit shtrihej edhe në arsim. Një shënim arkivor i regjistruar në bibliografinë e kërkimit, i datuar më 1902, dëshmon mbështetjen financiare që manastiri i jepte shkollës së bashkësisë së Voskopojës. Kështu, pasuria e tij shërbente edhe për mësimin e fëmijëve dhe vazhdimësinë e jetës komunitare.[9]
5. Kremtimi dhe mikpritja e pelegrinëve
Kremtimi kryesor i manastirit ishte dhe mbetet i lidhur me Lindjen e Shën Joan Prodhromit, më 24 qershor. Përshkrimet historike flasin për një panair të madh dhe për pelegrinë që vinin nga e gjithë krahina. Ata priteshin nga personeli i manastirit, ushqeheshin dhe strehoheshin në mjediset e tij.[10]
Në këto dëshmi përmenden edhe vizitorë myslimanë, veçanërisht gra që hynin në kishë me nderim dhe këmbëzbathur. Tradita e regjistruar në burime ruan rrëfime për të sëmurë që kërkonin shërim duke kaluar natën në kishë veprime që shprehin besimin dhe shpresën që njerëzit lidhnin me vendin e shenjtë. Një shënim i vitit 1935 në Arkivin e Evlogji Kurilës përmend katër kremtime të mëdha: të Shën Gjergjit, Shën Athanasit, Shën Joan Prodhromit dhe Shën Vartholomeut. Jeta liturgjike e manastirit përfshinte, pra, një rreth më të gjerë festash dhe takimesh të komunitetit.[10]
6. Shkatërrimet dhe përndjekja
Historia e manastirit përfshin edhe periudha të rënda. Në rrëfimin për shkatërrimin e Voskopojës më 1916, disertacioni përmend banorë që kërkuan strehim në Manastirin e Prodhromit dhe u bënë viktima të dhunës. Kjo dëshmi e lidh historinë e manastirit me vuajtjet e popullsisë gjatë Luftës së Parë Botërore.[11]
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, sipas burimeve të cituara në disertacion, kompleksi pësoi bombardim dhe djegie. Humbjet prekën ndërtesat dhe kushtet e jetës së tij. Më 1948, manastiri u shpall monument kulture, duke u njohur zyrtarisht rëndësia e tij historike dhe arkitekturore.[12]
Në vitet e regjimit komunist u godit edhe baza ekonomike e institucionit. Bibliografia regjistron konfiskimin e tokave të manastirit nga kooperativat më 1966. Më 22 shkurt 1967, përgjegjësi i manastirit raportonte se ai ndodhej nën «sulm» dhe se po i merreshin kafshët, shtretërit, drithërat dhe sende të tjera. Dokumenti ruhet në fondin e Mitropolisë së Korçës në Arkivin Qendror Shtetëror.[13]
7. Restaurimi dhe ruajtja e trashëgimisë
Pas dëmtimeve të shumta dhe ndërhyrjeve të pjesshme, kisha kishte mbërritur në një gjendje kritike. Më 2011 u krye një restaurim i plotë me financimin e Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë. Sipas të dhënave të Andrea Llukanit, për punimet u shpenzuan 3.978.240 lekë. Ndërhyrjet përfshinë përforcimin e themeleve, lidhjen dhe riparimin e muraturës, zëvendësimin e brezave të djegur të drurit, përforcimin e qemerëve e të kupolave dhe rindërtimin e çatisë.[14]
Nuk mund të mos përmëndim dhe rikonstruksionin e fundit të kishës qëndrore të këtij manastiri të shenjtë nga Ministria e Kulturës i cili përfundoi në vitin 2026. Ruajtja e Manastirit të Shenjtë të Joan Prodhromit nënkupton edhe ruajtjen e kujtesës që mbart ai: të murgjve që u lutën këtu, të zejtarëve që kontribuuan për ndërtesat, të fëmijëve që përfituan nga ndihma për shkollën dhe të pelegrinëve që gjetën mikpritje. Përmes kodikut, mbishkrimeve dhe dokumenteve, ky vend vazhdon të dëshmojë lidhjen e thellë midis besimit orthodhoks dhe historisë së Voskopojës.
Më parë, Mitropolia e Shenjtë e Korçës kishte mbështetur restaurimin e Kishës së Shën Mërisë (Fjetjes së Hyjlindëses) dhe të Manastirit të Shën Prodhromit në Voskopojë, duke vazhduar kështu përkujdesjen afatgjatë për trashëgiminë fetare të qytetit.
8. Shënime
Referencat më poshtë janë identifikuar në disertacionin dhe në skedarin bibliografik të autorit. Citimi i tyre nuk nënkupton konsultim të ri të origjinaleve arkivore apo të të gjithë librave të përmendur.
[1] Themistokli Bambulla, «Η Ιερά Μητρόπολη Κορυτσάς: Ιστορική Εξέλιξη – Σημερινή Κατάσταση», disertacion doktorature, Universiteti Aristotel i Selanikut, 2025, f. 221–226.
[2] Bambulla, f. 221–223; Evlogjios Kurilas Lavriotis, Γρηγόριος ο Αργυροκαστρίτης (Athinë: Φοίνιξ, 1935), f. 220–221; Andrea Llukani, Ndihmesa e Theofan Popës për shpëtimin e mbishkrimeve dhe objekteve liturgjike kishtare (Tiranë: Botimet «Trifon Xhagjika», 2019), f. 262–264, sipas fragmentit të regjistruar në bibliografi.
[3] Bambulla, f. 221–222; Kurilas, f. 220–221; Llukani, f. 262–264. Në tekstin e disertacionit përmendet edhe viti 1634 për ngritjen e kishës, ndërsa mbishkrimi i riprodhuar aty dhe në fragmentin e Llukanit jep 1632 për rinovimin dhe 1659 për pikturimin. Këto datime nuk janë njësuar pa dëshmi shtesë.
[4] Pirro Thomo, Kishat pasbizantine në Shqipërinë e Jugut (Tiranë: Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë, 1998), f. 57–58, cituar në Bambulla, f. 222.
[5] Bambulla, f. 224–225; Dhori Falo, Tragjedia e një qyteti (Korçë: Shtypshkronja Kotti, 2015), f. 122; Llukani, f. 262–264.
[6] Llukani, f. 262–264; Joakim Martinianos, Συμβολαί εις την ιστορίαν της Μοσχοπόλεως Α΄: Η Ιερά Μονή του Τιμίου Προδρόμου κατά τον εν αυτή κώδικα 1630–1875 (Athinë: Δημήτριος Δημητράκος, 1939), botim i identifikuar në bibliografinë e disertacionit.
[7] Kurilas, f. 222–223, fragment i regjistruar në skedarin bibliografik; Konstandinos H. Skenderis, Ιστορία της αρχαίας και συγχρόνου Μοσχοπόλεως, bot. 2 (Athinë: Ι. Βάρτσος, 1928), f. 51, cituar në Bambulla, f. 223. Materialet nuk përdoren këtu për të nxjerrë një përfundim të pakushtëzuar mbi varësinë e drejtpërdrejtë juridiksionale të manastirit.
[8] Theofrastos Georgiadis, Μοσχόπολις (Athinë: Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, 1975), f. 37; Skenderis, f. 53; Bambulla, f. 223; Llukani, f. 262–264.
[9] AQSH, fondi 141, Mitropolia e Korçës, «Feja», dosja 3, 1772, fl. 21 dhe 21.1: shënim për mbështetjen e shkollës më 1902, sipas regjistrimit në skedën «Ευρύματα βιβλιογραφίας», rreshti 1108. Viti 1772 është pjesë e referencës së dosjes, jo datimi i shënimit të vitit 1902.
[10] Skenderis, f. 53; Kurilas, f. 225; Bambulla, f. 225; Llukani, f. 262–264. Për katër kremtimet: Arkivi i Evlogji Kurilës, «Αλβανικά Χειρόγραφα», Biblioteka Universitare e Janinës, f. 127, shënim i vitit 1935, sipas skedarit bibliografik.
[11] Bambulla, f. 47–48. Në këtë pjesë citohet edhe Skenderis, f. 110–111. Në artikull është ruajtur vetëm përmbajtja historike përkatëse, pa përgjithësimet polemike të rrëfimit.
[12] Georgiadis, f. 38, cituar në Bambulla, f. 224; Llukani, f. 262–264.
[13] Artan R. Hoxha, Kisha ortodokse nën komunizëm: KOASH-i dhe regjimi diktatorial shqiptar, 1945–1967 (Tiranë: UET Press, 2017), f. 265, sipas skedarit bibliografik. AQSH, fondi 141, viti 1967, dosja 1307, fl. 11; shih edhe Bambulla, f. 168.
[14] Llukani, Ndihmesa e Theofan Popës, f. 262–264, fragment i regjistruar në bibliografi. Referenca «Mitropolia e Korçës, 2000», e dhënë në shënimin 618 të disertacionit për restaurimin e vitit 2011, nuk është përdorur për këtë ngjarje për shkak të mospërputhjes kronologjike. Të dhënat e disertacionit për ndërhyrje të nisura më 2023 nuk janë paraqitur si gjendje e verifikuar për vitin 2026.
9. Bibliografi
Bambulla, Themistokli. «Η Ιερά Μητρόπολη Κορυτσάς: Ιστορική Εξέλιξη – Σημερινή Κατάσταση». Disertacion doktorature, Universiteti Aristotel i Selanikut, 2025.
Falo, Dhori. Tragjedia e një qyteti. Korçë: Shtypshkronja Kotti, 2015.
Georgiadis, Theofrastos. Μοσχόπολις. Athinë: Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, 1975.
Hoxha, Artan R. Kisha ortodokse nën komunizëm: KOASH-i dhe regjimi diktatorial shqiptar, 1945–1967. Tiranë: UET Press, 2017.
Kurilas Lavriotis, Evlogjios. Γρηγόριος ο Αργυροκαστρίτης. Athinë: Φοίνιξ, 1935.
Llukani, Andrea. Ndihmesa e Theofan Popës për shpëtimin e mbishkrimeve dhe objekteve liturgjike kishtare. Tiranë: Botimet «Trifon Xhagjika», 2019.
Martinianos, Joakim. Συμβολαί εις την ιστορίαν της Μοσχοπόλεως Α΄: Η Ιερά Μονή του Τιμίου Προδρόμου κατά τον εν αυτή κώδικα 1630–1875. Athinë: Δημήτριος Δημητράκος, 1939.
Skenderis, Konstandinos H. Ιστορία της αρχαίας και συγχρόνου Μοσχοπόλεως. Bot. 2. Athinë: Ι. Βάρτσος, 1928.
Thomo, Pirro. Kishat pasbizantine në Shqipërinë e Jugut. Tiranë: Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë, 1998.
10. Burime arkivore të identifikuara në materialet e kërkimit
AQSH, fondi 141, Mitropolia e Korçës: viti 1892, dosjet 166 dhe 167; «Feja», dosja 3, 1772, shënimi i vitit 1902; viti 1967, dosja 1307.
Arkivi i Evlogji Kurilës, Biblioteka Universitare e Janinës, «Αλβανικά Χειρόγραφα», shënimi i vitit 1935, f. 127.
