Kisha e Shën Joan Pararendësit në Boboshticë, monument i artit bizantin
Dr. Themistokli Bambulla paraqet historinë, arkitekturën dhe dy shtresat e pikturave murale të kishës pranë fshatit në Mitropolinë e Korçës.
Dr. Themistokli Bambulla
Kisha e Shën Joan Pararendësit në Boboshticë1, dikur manastir sipas traditës vendase, ndodhet pranë fshatit dhe sot shërben si kishëz. Ajo përbën një monument historik me vlerë të madhe për artin bizantin dhe pikturën kishtare për Mitropolinë e Korçës por dhe gjithë Shqipërinë.
Mbi hyrje ndodhej një paraqitje e Shën Joan Pararendësit dhe një mbishkrim që mbante datën 2907 nga krijimi i botës. Duke zbritur 5508 vitet e llogaritjes konvencionale të krijimit të botës dhe duke marrë parasysh vitin 1918 pas Krishtit, kur u shkrua dorëshkrimi në fjalë, llogaritet se ndërtimi i kishës daton në vitin 989 pas Krishtit2, si pjesë e një manastiri me të njëjtin emër. Kjo e dhënë ngjall admirim te vizitorët dhe nxjerr në pah rëndësinë e pikturës që zbukuron kishën.
Ajo ka dy shtresa pikturash murale, gjë që shihet qartë në murin perëndimor: i gjithë muri është mbuluar me paraqitjen e Gjykimit të Fundit. Në pjesën e poshtme të saj, krahas ndëshkimeve të përbashkëta të ferrit për mëkatet më të njohura, paraqiten edhe ndëshkime personale, si për ata që e kalojnë të dielën në shtrat. Në të njëjtin prezantim vërehet se ky afresk është krijuar dhe pikturuar më vonë pasi një pjesë e dëmtuar e tij. pranë hyrjes qëndrore. zbulon nga poshtë një pjesë nga afresku i vjetër i pikturuar si dhe shenjat e goditjes për mbështetjen e shtresës së re që është krijuar nga sipër.
Nga pikëpamja arkitekturore, kisha është njënefëshe dhe me përmasa mesatare, me hapësirën kryesore me plan drejtkëndor dhe me një narteks të mbyllur në anën perëndimore, i cili sot nuk ekziston. Fillimisht, hapësira e kishës ndahej nga altari me një ikonostas prej druri. Dyshemeja, e ruajtur pjesërisht, përbëhet nga pllaka katrore balte me përmasa 30 × 30 cm, të vendosura ndërmjet brezave me gurë të vegjël të lidhur me llaç. Kjo i jep ambientit një pamje të thjeshtë, por të hijshme3.
Brendësia e kishës është tërësisht e pikturuar me tema kryesore të renditura në breza. Duke filluar nga poshtë, brezi i parë paraqet shenjtorë në këmbë, me figurë të plotë; brezi i dytë përmban paraqitje më të vogla të shenjtorëve, të përqendruara te fytyrat e tyre; në brezin e tretë paraqitet e gjithë jeta e Shën Joan Pararendësit, ndërsa në të katërtin jeta dhe vepra e Krishtit, Perëndinjeriut.
Vlera e veçantë historike e kishës përforcohet nga pikturat murale, karakteri monumental i mureve dhe fazat e ndryshme të ndërtimit, të cilat e bëjnë atë një dëshmi të rëndësishme të artit vendor bizantin dhe pasbizantin. Nga faza fillestare ruhen pjesët lindore dhe veriore të kishës, të ndërtuara me gurë të mëdhenj prej guri poroz, të punuar mirë, dhe me tulla. Shtesat e mëvonshme tregojnë një teknikë që largohet nga përpikmëria e fazës së hershme dhe synon efekte të theksuara në formë e ngjyrë përmes ndërthurjes së gurëve me tullat.
Veçanërisht e spikatur është larmia e muraturës: dy a tri radhë gurësh të mëdhenj ndiqen nga çifte tullash të vendosura vertikalisht dhe horizontalisht, sipas motiveve të përsëritura. Kjo mbështet datimin e kishës në gjysmën e dytë të shekullit XIV4.
Një teknikë e ngjashme vërehet edhe në absidën trepjesëshe të altarit, e cila ka nga një dritare në secilën anë. Dritaret me hark në pjesët e sipërme të mureve janë mbyllur tashmë, ndoshta në kohën kur kisha u pikturua, ndërsa brezi i sipërm i murit dëshmon një ndërhyrje të mëvonshme5.
Në murin perëndimor dallohet qartë mbyllja e derës që mundësonte hyrjen në hapësirën kryesore të kishës. Nga brenda, kjo pjesë nuk është e pikturuar, çka tregon se ndërhyrja është e mëvonshme. Për arsyen e mbylljes së derës, traditat gojore të fshatit tregojnë se aty u martua dikush me prejardhje princërore dhe, pasi dolën të sapomartuarit, dera u mbyll me mur6.
Siç kishte raportuar UGO, Dr. Themistokli Bambulla mbajti predikim në Manastirin e Fjetjes në Boboshticë.
Shënimet e burimit
1. Emri i fshatit ndeshet në bibliografi në disa trajta: Βοβοστίτσα, Βοβοδίτσα, Μπομποστίτσα (Boboshticë).
2. A.Q.Sh., fondi 141, Mitropolia e Korçës, VII-417, fleta 4.
3. Aleksandër Meksi, Arkitektura e kishave në Shqipëri: shek. VII–XV, Shtëpia Botuese Uegen, 2004, f. 177.
4. Meksi, Arkitektura e kishave në Shqipëri: shek. VII–XV, f. 178.
5. Meksi, Arkitektura e kishave në Shqipëri: shek. VII–XV, f. 177.
6 André Mazon, Documents, Contes et Chansons Slaves de l’Albanie du Sud, Paris, 1936, f. 6. Citimi i sjellë në disertacion, i përkthyer nga greqishtja: “Banorët u tregojnë vizitorëve, duke u treguar kishën e vjetër të Shën Joanit, se hyrja kryesore, mbi të cilën kishte një paraqitje në mozaik të Shën Gjergjit, sot është e murosur, sepse dikur nëpër të kishte kaluar një mbret dhe askush tjetër nuk ka të drejtë të kalojë sërish prej saj. Një traditë e ngjashme gjendet edhe në Ohër, për kishat e Hyjlindëses dhe të Shën Joanit Teolog.”
Bibliografia përkatëse
A.Q.Sh. (Arkivi Qendror Shtetëror), fondi 141, Mitropolia e Korçës, VII-417, fleta 4.
Mazon, André. Documents, Contes et Chansons Slaves de l’Albanie du Sud [Dokumente, tregime dhe këngë sllave nga Shqipëria e Jugut]. Paris, 1936, f. 6.
Meksi, Aleksandër. Arkitektura e kishave në Shqipëri: shek. VII–XV. Shtëpia Botuese Uegen, 2004, f. 177–178.
