Rrënojat e kishës së Asomatit në Velçë lidhen me peshkopatën e Shën Klementit

Foto: Rrënojat e kishës së Asomatit në Velçë, autor Dr. Skënder Bushi, arkeolog

Asomati ndodhet në fshatin Velçë të Bashkisë Selenicë, në Qarkun e Vlorës, dhe përmendet për herë të parë në krisovulën e vitit 1307, me të cilën perandori bizantin Androniku II Paleolog konfirmoi të drejtat dhe privilegjet e Peshkopatës së Kaninës. Sipas studimeve arkeologjike të botuara nga Suela Xhyheri, Skënder Muçaj, Erten Halilaj, Lorenc Sheremetaj, Aleksej Pentkovskiy dhe Irklid Ristani, vendi njihet nga banorët si “Kisha Mëne”.

Gjurmimet sipërfaqësore të ekspeditës së viteve 2011–2012 zbuluan rrënojat e një kishe mesjetare, ndërsa kërkimet e viteve 2013–2015 sollën të dhëna të tjera për monumentin dhe për kishat mesjetare në luginën e Shushicës. Kisha ishte ndërtuar mbi rrënojat e një tempulli antik të periudhës helenistike, në taraca të sistemuara pranë një burimi.

Sipas autorëve, objekti ishte një kishë e tipit kryq i brendashkruar me kupolë mbi katër shtylla të lira. Faza e parë, që i përket shekullit X, përbëhej nga naosi katror, absida gjysmërrrethore dhe narteksi me qemer cilindrik. Fillimisht kisha ishte njënefëshe dhe kishte përmasa 10,84 × 7,08 metra; muret, me trashësi 0,75–0,80 metra, ishin ndërtuar me gurë të gdhendur, gurë të mesëm e të vegjël, pjesë kornizash, tulla, tjegulla, pllaka dhe qeramikë antike të lidhura me llaç gëlqereje.

Në shekullin XI, kisha iu nënshtrua një faze të dytë ndërtimi dhe përmasat u zgjeruan në 13,85 × 12,70 metra. U shtuan nefet anësore, anekset dhe portiku perëndimor, të mbuluara me çati druri. Muret e kësaj faze përmbanin gurë shtufi, blloqe të ripërdorura nga tempulli i vjetër dhe fragmente qeramike të lidhura me llaç balte. Arkeologët identifikuan tri hyrje në anët veriore, perëndimore dhe jugore, tri varre tip çist me orientim L–P, materiale ndërtimi, objekte qeramike e qelqi, monedha, pjesë kornizash, harqe dritaresh dhe një këmbë të tavolinës së altarit. Në absidë, te shtyllat e kupolës, këmbët e altarit dhe kornizat e tamburit u gjetën fragmente afreskesh.

Emri “Asomat” vjen nga greqishtja dhe do të thotë “pa trup”. Ai lidhet simbolikisht me kryeengjëjt Mihal dhe Gabriel dhe haset në kisha të vjetra në Greqi, Maqedoninë e Veriut, Qipro, Liban dhe vende të tjera. Kisha e Asomatit në Velçë është e vetmja e njohur në Shqipëri që ruan këtë emër, përpara se ai të zëvendësohej me “Shën Mëhill”, rreth shekullit XIII.

Emërtimi, të dhënat arkeologjike, toponimia e zonës dhe burimet historike i kanë shtyrë studiuesit ta lidhin kishën me veprimtarinë e Klementit të Ohrit. Shën Klementi ishte bashkëpunëtor i ngushtë i Qirilit dhe Metodit dhe pjesë e komisionit që formuloi në Kostandinopojë alfabetin e parë sllav. Në vitin 886, ai u përfshi në projektin e mbretit bullgar Boris për krijimin e një kishe të pavarur me kler sllav dhe u dërgua si misionar në territoret shqiptare të pushtuara nga mbretëria bullgare.

Kjo provincë quhej Kutmiçevica. Klementi predikoi ungjillin, hapi shkolla për popullsinë bullgare të vendosur atje dhe përgatiti klerikë të rinj. Të dhënat njihen kryesisht nga “Biografia e gjatë”, shkruar nga kryepeshkopi i Ohrit Theofilakti (1088–1125), dhe “Biografia e shkurtër”, me autor kryepeshkopin e Ohrit Homatjanin (1216–1234). Sipas tyre, Kutmiçevica shtrihej nga liqeni i Ohrit deri në bregdetin e Adriatikut dhe nga Shkumbini deri në Vlorë.

Klementi punoi për shtatë vjet në Kutmiçevicë dhe mbreti Boris i dhuroi rezidenca në Ohër, Diabolis, që lidhet me Devollin, dhe Gllavinicë, që lidhet me Ballshin. Atij iu vu nën kujdestari edhe një rajon nga Selaniku deri në Adriatik, ku përfshiheshin Hierikoja, e identifikuar me Orikun, dhe Kanina. Në vitin 893, pas ardhjes në pushtet të Simeonit, Klementi u emërua peshkop i “Dragvistës dhe Velicës”, një dioqezë tjetër e kishës bullgare.

Në studimin “Kishat mesjetare në luginën e Shushicës (Shqipëria e Jugut) dhe Peshkopata Sllave e Shën Klementit të Ohrit”, Skënder Muçaj, Suela Xhyheri, Irklid Ristani dhe Aleksey M. Pentkovskiy argumentojnë se kisha e Asomatit mund të ketë funksionuar gjatë ekzistencës së kësaj peshkopate. Sipas tyre, ajo u krijua për popullsinë bullgare të vendosur në këtë zonë, si një organizim kishtar me karakter etnik, ndërsa popullsia autoktone vijoi të ishte pjesë e strukturave tradicionale, përfshirë Peshkopatën fqinje të Gllavinicës.

Studjuesi Aleksandër Meksi, në librin “Kishat e Shqipërisë, shek. IV–XV”, shkruan se në fillim të shekullit X, me riorganizimin kishtar në krahinat perëndimore, funksiononte një peshkopatë “etnike” në Velçë për sllavët, ndërsa popullsia vendase lidhej me Peshkopatën e Gllavinicës dhe atë të Himarës nën Naupaktin.

Autorët vërejnë se planimetria e kishës së Asomatit është e njëjtë me atë të kishës së manastirit të Ohrit, të ngritur nga Klementi. Ai kishte parapëlqyer t’ua kushtonte kishat e ndërtuara prej tij kryeengjëjve Mihal dhe Gabriel, të njohur në traditën e krishterë të shekullit XI si Asomat. Në favor të kësaj hipoteze përmenden edhe afërsia me Gllavinicën, ku Klementi kishte një rezidencë, si dhe toponimet Velçë e Drashovicë, që lidhen gjuhësisht me dioqezën “Dragvista dhe Velica”.

Të dhëna të mbledhura në Ballsh, Berat dhe Myzeqe dëshmojnë veprimtarinë në Shqipërinë jugperëndimore të Klementit dhe të misionarëve të tjerë të kishës sllave, Naumit, Angjellarit dhe Gorazdit. Studimet e mëvonshme mund të sjellin të dhëna të reja. Ndërkohë, kjo hipotezë ka marrë vëmendje në studimet historike, duke nxjerrë në pah traditat e vjetra të krishtera të rajonit të Vlorës dhe zhvillimet politike të Mesjetës.

Hartës së monumenteve kishtare të Amantias, Mesaplikut dhe Armenit i shtohet edhe Kisha e Asomatit, e njohur në gjuhën vendase si Kisha Mëne.

Bibliografia përfshin “Dokumente të periudhës bizantine për historinë e Shqipërisë (shek. VII–XV)” (ASH e RPSSH, Tiranë, 1978, f. 85); raportet arkeologjike të viteve 2011–2012 dhe 2013–2015 në “Iliria” dhe “Candavia”; veprat e Suela Xhyherit; studimin e Muçajt, Xhyherit, Ristanit dhe Pentkovskiyt në “Slovene”; librat e Dimitri Obolenskit, Aleksandër Meksit dhe Theofan Popës; si dhe botimet e Paul Gautierit, A. Milevit dhe burime të tjera të cituara në material.

Lexo gjithashtu