Sinodi, dioqezat dhe Seminari i Kishës Orthodhokse Shqiptare deri më 1944

Shënim i redaksisë: Ky material është vijim i serisë historike mbi rrugën drejt Autoqefalisë dhe organizimin e Kishës Orthodhokse Shqiptare. Lexoni gjithashtu pjesën e parë dhe pjesën e dytë:

Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë kishte një strukturë administrative të përcaktuar mbi bazën e statutit të saj kishtar. Sipas studimit të Dhimitër Bedulit, “Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë gjer në vitin 1944” (KOASh, 1992, fq. 26-36), autoriteti më i lartë kishtar ishte Sinodi i Shenjtë episkopal, i përbërë nga episkopët aktivë të çdo dioqeze dhe nga Ikonomi i Madh Mitrofor, nën kryesinë e Mitropolitit të qendrës, Kryepiskopit të gjithë Shqipërisë.

Sinodi i Shenjtë zgjidhte episkopët dhe klerikët, ruante paprekshmërinë e besimit, të kultit dhe të disiplinës kishtare, si dhe kujdesej për edukimin fetar të besimtarëve. Ai mblidhej zakonisht një herë në vit.

Për administrimin e pasurive kishtare ishte krijuar Këshilli Mikst, i cili përbëhej nga anëtarët e Sinodit dhe nga një anëtar laik për çdo dioqezë. Ky këshill e ushtronte kompetencën nëpërmjet Këshillit Ekonomik të Përhershëm, me Kryepiskopin si kryetar.

Administrativisht, Kisha ndahej në shtatë dioqeza: Tiranë-Durrës, Korçë, Berat, Gjirokastër, Prizren, Peshkopi dhe Strugë. Episkopi i dioqezës Tiranë-Durrës mbante titullin Mitropolit Kryepiskop dhe drejtonte Kishën në tërësi.

Emri i dioqezës

Sa zëvendësira ka

Sa famullira ka

Sa famulltarë ka

1. Tirana-Durrësi

6

30

31

1. Korça

5

109

94

1. Gjirokastra

5

117

134

1. Berati

4

71

88

1. Prizreni

—

52

**

1. Peshkopija

4

38

26

1. Struga

2

35

36 **

** Në Tokat e Liruara, përveç famulltarëve aktivë, ka edhe priftërinj pensionistë.

Sipas këtyre të dhënave, dioqeza me numrin më të madh të famullive ishte Gjirokastra, me 117 famullira dhe 134 famulltarë, ndërsa Korça kishte 109 famullira dhe 94 famulltarë.

Seminari, revista dhe botimet

Për formimin kulturor të klerit shqiptar, i cili nuk duhej të kufizohej vetëm në kryerjen e shërbimeve fetare, por të ishte prijës i popullit për çdo punë të mirë në dobi të shoqërisë, Kisha Orthodhokse Autoqefale mbante një Seminar që prej vitit 1930.

Në fillim, ky institut kishte formën e një kursi, ku kandidatët për priftërinj merrnin njohuritë më të nevojshme. Më vonë mori formën e një shkolle të mesme 5-vjeçare. Fillimisht u pranuan 16 nxënës bursistë të Kishës, nga të cilët 11 absolvuan më 1936.

Atë vit, me rastin e ardhjes në kryesinë e Kishës të Kr. H. së Tij Imzot Kristofor Kissit, Seminari u riorganizua. Numri i nxënësve dhe i personelit u shtua dhe mënyra e zbatimit të programit të mësimeve u ndryshua. Shkolla kishte 40 nxënës bursistë dhe 4 profesorë për mësimet theologjike, ndërsa mësimet enciklopedike nxënësit i ndiqnin në Liceun shtetëror të Tiranës. Ata kishin ushqim, fjetje dhe nevojat e tjera shkollore. Edhe koha e studimeve, nga 5 vjet që kishte qenë, u shtua në tetë.

Përveç Seminarit të Tiranës, më 1938, pas rregullimit të çështjes kishtare me Patrikanën Ekumenike, u çel në Korçë edhe një tjetër Seminar. Ai mbahej nga fondet e mirëbërësit korçar Jovan Banka dhe quhej Seminari “Jovan Banka”. Por nuk pati jetë të gjatë, sepse, nga rrethanat e luftës, më 1941 u mbyll.

Për përhapjen dhe forcimin e ndjenjës fetare e kombëtare në popull, Kisha mbante edhe një revistë që prej vitit 1930. Revista pati tre periudha botimi. Në fillim doli nën emrin “Kisha Orthodhokse Shqiptare” dhe vazhdoi për më shumë se një vit. Dolën gjithsej 26 numra, në format të madh, me 8 faqe.

Më 1934 doli nën emrin “Predikimi” dhe kështu vazhdoi deri më 1939, kur, e riorganizuar dhe e sistemuar, doli në format të rregullt prej 32 faqesh nën emrin “Jeta Kristiane”. Nën këtë emër vazhdoi të dilte rregullisht një herë në muaj, me përmbajtje të ndryshme fetaro-morale.

Pas botimit të Ungjillit të Madh dhe të Apostollit (1930-31), përkthim toskërisht i Kostandin Kristoforidhit, si dhe pas ribotimit të Librit të Shërbesës, të Librit të të Kremteve të Mëdha (1931) dhe të Shërbesës së Vajit të Bekuar (1931), të përkthyera prej Imz. Fan S. Nolit dhe të shqyrtuara prej një komisioni të posaçëm, u botuan edhe libra shkollorë theologjikë.

Ndër këto botime përmenden “Historia e Dhjatës së Vjetër” (1932), “Historia e Dhjatës së Re” (1933) dhe “Katekizmi i Krishterë Orthodhoks” (1933) prej Dhimitër Përmetit, ish-drejtor i Seminarit; “Mësime fetare për fëmijët Orthodhoksë” në katër pjesë (1939-40) prej Dhimitër Bedulit; dhe “Mësime fetare orthodhokse” (1943) për klasën II, III, IV dhe V të fillores prej H. së Tij Episkop Irineut.

Që më 1936 ekzistonte edhe “Biblioteka Predikimi”, e cila nxirrte herë pas here broshura fetare për popullin. Deri atëherë kishin dalë: “Engolpioni Orthodhoks”, “Jeta dhe çudirat e dëshmorit të madh Shën-Mitrit” (1936), “Disa Këshilla Krishtërore” (1938), “Ngjallja” (1940), “Shën-Prokopi” (1942), “Përse duhet të besojmë në Perëndi” (1944) dhe “Historia e një Princi Hindian” (1944), të gjitha të përpunuara prej Dh. Bedulit.

Me kujdesin e Kr. H. së Tij, ish-Kryetarit të Kishës Orthodhokse Autoqefale, Imz. Visarionit, u përkthye dhe u botua “Jetëshkrimi dhe Akoluthia e Shën-Joan Vlladhimirit”, si dhe “Fjala e Mirë”, një vepër në dy pjesë e z. Dh. Përmetit me shpjegimin e Ungjillit të çdo të diele dhe me nga një fjalim të shkurtër në mbarim të çdo pjese (1943).

Në këtë periudhë, pranë Kryesisë së Kishës u formua edhe seksioni i botimeve. Nën kujdesin e këtij seksioni dhe me ndihmën e shumë besimtarëve orthodhoksë nisi botimi i një serie veprash fetare theologjike. Deri atëherë kishin dalë “Mjeku Israilit Rosbali” (rrëfenjë, 1944), “I Biri i Shtëpisë së Davidit” (rrëfenjë, 1944), “Copë të zgjedhura nga kryeveprat e Joan Gojartit” (1944) dhe “Ora e shpirtit”, meditime të ndryshme fetare.

Një kujdes i posaçëm iu kushtua edhe muzikës kishtare, bizantine dhe europiane. Në programin e Seminarit ishin caktuar 4 orë në javë për këtë qëllim. Shoqëri korale u themeluan në qytete të ndryshme, si në Tiranë, ku që prej vitit 1924, me ndërprerje të vogla, ekzistonte një kor kishtar; si edhe në Korçë, Vlorë, Berat, Pogradec e gjetiu.

U përpiluan edhe tekste me nota bizantine dhe moderne, si “O Zot, thirra” dhe “Çdo frymë” në të tetë tingujt e Kishës, “Mesha e Shën-Joan Gojartit” në një, dy dhe tre zëra dhe “Shërbesa e Javës së Madhe”, në bazë të tekstit të profesorit të muzikës bizantine J. Saqellaridhit. Përmenden gjithashtu “Hymni Akathist”, i përpunuar dhe i vënë në nota bizantine prej Dhim. Bedulit; “Librezë Muzike Kishëtare”, me të 11 Mëngjesorët dhe disa hymne të tjera në muzikë bizantine prej Dhim. Andoniadhit nga Korça; si dhe “Përleshoret e të tetë tingujve”, me muzikë bizantine prej Prof. Kostantin Trakos.

Një libër i vlefshëm muzike me pjesë nga Mesha prej kompozitorësh të ndryshëm ishte edhe “Hymnorja” prej Imz. Fan S. Nolit (Boston, mars 1936), ku ai kishte shtuar edhe disa melodi tradicionale bizantine të harmonizuara prej tij. Një libër tjetër me muzikë ishte “Vajtimet e Përmbivarëshme”, mbledhur dhe radhitur nga Prof. S. V. Kosmoja dhe botuar me ndihmën e ish-Kryetarit të Kishës, Imz. Vissarionit, më 1935.

Burimi: Dhimitër Beduli, “Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë gjer në vitin 1944”, Botimi I, KOASh, 1992, fq. 26-36.

Lexo gjithashtu