Psikiatri Kimisis shqyrton mendimin e Shën Grigor Pallamait
Profesori amerikan i psikiatrisë lidh traditën hisihaste të shenjtorit me teoritë bashkëkohore të psikologjisë dhe terapive njohëse.
Shën Grigor Pallamai mbetet në qendër të një studimi psikologjik mbi veprën e tij, i përgatitur nga psikiatri Pavlos Kimisis.
Disa vëzhgime psikologjike në veprën e Shën Grigor Pallamait
Teologu i madh orthodhoks rus, atë Gjergj Florovski, shkruante se në kohën tonë ekziston një «uri për teologji», si mes klerikëve, ashtu edhe mes laikëve. Pikërisht këtë uri synon të ushqejë edhe kjo konferencë. Shën Grigor Pallamai, duke mbrojtur hisikastët dhe duke shpjeguar Traditën e Kishës, iu kundërvu filozofit Varlaam, i cili ishte lidhur me humanizmin antropocentrik perëndimor. I ndikuar nga filozofia perëndimore, e ngjyrosur fort nga mendimi platonik, Varlaami përpiqej t'i vinte në lojë isikastët, duke pretenduar se përvojat e tyre ishin fryt i përfytyrimeve ose thjesht shfaqje të dukurive natyrore të krijuara. Duhet të vëmë në dukje se varlaamizmi është edhe një dukuri bashkëkohore. Për këtë arsye, njohja e veprës së Shën Grigorit mbetet aktuale, e dobishme dhe udhërrëfyese.
Dialogu mes besimit dhe psikologjisë
Në kohën tonë bëhen përpjekje të mëdha për dialog dhe bashkëpunim mes fesë dhe shkencës së psikologjisë. Mendimi dhe vepra e Shën Grigorit mund të shërbejnë si udhërrëfyes, që ky dialog të mos sjellë më tepër paqartësi, keqkuptime dhe probleme. Në të duhen përcaktuar qartë kufijtë mes arsyes, njohjes dhe provës shkencore, dukurive natyrore dhe përvojave metafizike e zbulesave. Shkenca studion dukuri që u nënshtrohen ligjeve natyrore. Veprimtaritë e Perëndisë, mrekullitë dhe zbulesat i tejkalojnë këto ligje. Në botën perëndimore, feja është katandisur në një zgjedhje ose parapëlqim, ngjashëm me vizitën në një supermarket, ku secili zgjedh atë që i pëlqen. Në një mbledhje në Konstandinopojë, Patriarku Vartholomeu theksoi se skolastika perëndimore i ka reduktuar të vërtetat hyjnore në nocione. Kështu, edhe Perëndia kuptohet si ide ose nocion. Me këtë qasje, Perëndimi e humbet mundësinë e pjesëmarrjes në energjitë e pakrijuara të Perëndisë. Në Perëndim flitet kështu për përvoja metafizike të feve të ndryshme, të lidhura me iluzione shqisore, dukuri hipnotike ose përfytyrime. Disa madje kanë thënë se mekanika kuantike do të jetë feja e së ardhmes. Të tjerë janë përpjekur ta shpjegojnë mrekullinë shkencërisht, sipas ligjeve të natyrës. Kanë thënë se Detin e Kuq e hapi një erë, se një i vdekur që u ngjall ndodhej në gjendje katatonike, se mana ishte kërpudhë e formuar në ajër dhe se të demonizuarit ishin njerëz me histeri. Një dukuri tjetër e kohës është shndërrimi i opinionit publik në një lloj feje. Opinioni publik bëhet kriteri përfundimtar për atë që beson njeriu, për vlerat dhe moralin e tij. Ajo që pranohet gjerësisht përfshihet në një moral të ndryshueshëm ose krijon një renditje të re vlerash. Kështu, racionalistët e shohin besimin fetar si produkt të nevojave njerëzore. Teologu i ndjerë orthodhoks i Nju-Jorkut, atë Joan Meyendorff, i cili u mor veçanërisht me Shën Grigor Pallamain, shkruante se përplasja mes Shën Grigorit dhe Varlaamit simbolizonte dallimet mes Shkrimeve dhe mendimit grek, mes Jerusalemit dhe Athinës, mes Apostujve dhe filozofëve, mes fesë së Mishërimit e të Ngjalljes dhe një feje të humbjes e të shkatërrimit të gjithësisë. Themeli i mendimit pallamit shkon përtej thirrjes «Njih vetveten». Ai përcaktohet nga «ardhja në vete», ku bashkimi i njeriut me Perëndinë bëhet qëllimi më i lartë i ekzistencës njerëzore.
Përvoja shpirtërore dhe dukuritë psikologjike
Shkencat e sjelljes kanë bërë hapa gjigantë gjatë dekadave të fundit. Përparimi në gjenetikë ka treguar rëndësinë e trashëgimisë në shumë gjendje psikologjike dhe psikopatologjike. Po kështu, zhvillimet në neurologji tregojnë se si proceset kimike dhe imazheria e sistemit nervor pasqyrojnë gjendje e funksione emocionale dhe mendore. Dihet se çrregullime psikike që lidhen me çrregullime neurofiziologjike mund të shfaqen me halucinacione pamore ose dëgjimore. Edhe njerëzit në kushte stresi të rëndë, pra nën ngarkesë të madhe psikofizike, mund të përjetojnë ide delirante ose halucinacione. Gjithashtu, përdorimi i substancave narkotike, si LSD-ja, kokaina e të tjera, mund të shoqërohet me halucinacione dëgjimore, pamore ose prekëse. Duhet bërë një dallim i qartë mes këtyre përvojave, që kanë prejardhje natyrore dhe mund të shpjegohen shkencërisht, dhe përvojave mbinatyrore, të cilat autori i vendos përtej proceseve fiziko-kimike të organizmit. Shën Grigori i Sinait i paralajmëronte nxënësit e tij me këtë këshillë: «Kur të shohësh dritë ose flakë brenda teje apo jashtë teje, mos e prano.» Shumë Etër kanë theksuar rrezikun e përfytyrimit, i cili mund të bëhet armiku më i rrezikshëm i bashkimit me Perëndinë. Këtu do të doja të theksoja rolin e sugjestionit në krijimin e «përvojave të rreme metafizike». Shumë sisteme bashkëkohore filozofiko-fetare paraqesin dukuri të tilla dhe premtojnë paqe, qetësi shpirtërore e shëndet trupor dhe psikik. Një shembull është interesimi që vërehet në Perëndim për disa fe lindore, si budizmi. Buda ishte një murg indian që jetoi në shekullin V para Krishtit. Pas shtatë vjetësh ushtrimi asketik dhe përqendrimi, thuhet se ra në ekstazë nën një fik. Sipas biografisë së tij për shtatë ditë humbi lidhjen me botën, u ngjit në shkallët e nirvanës dhe atje «kujtoi sërish rimishërimet e tij dhe kuptoi ligjet e rendit të gjithësisë». Në interpretimin kritik të autorit, ai nisi pa Perëndinë dhe përfundoi në panteizëm. Sipas po këtij interpretimi, në budizëm «shpëtimi» vjen nga vetë njeriu. Episkopi i Pitsburgut, Maksimi, në një kumtesë mbi përvojat metafizike brenda dhe jashtë Kishës, përmend rolin e autosugjestionit. Kumtesa i atribuon përvojave të mbështetura në filozofitë lindore pasoja të mundshme që përfshijnë depresionin, vetëvrasjen dhe madje ndikimin demonik. Ka shumë përpjekje që nisin nga një parim i thjeshtë fiziologjik ose filozofik dhe përfundojnë të përshkuara nga ide hindu dhe panteiste.
Qetësimi dhe jeta hisikaste
Profesori i Harvardit H. Benson propozoi një metodë më shkencore për çlodhje dhe qetësim. Libri i tij, Përgjigjja e çlodhjes (The Relaxation Response), pati shitje të jashtëzakonshme në Amerikë kur u botua për herë të parë. Ai përshkruan një teknikë të thjeshtë, pa elemente metafizike. Ajo përfshin një mjedis të qetë, përsëritjen e një fjale neutrale ose edhe të një lutjeje dhe një qëndrim pasiv. Në përshkrimin e tij, njeriu ulet në një pozicion të rehatshëm, mbyll sytë, çlodh muskujt dhe merr frymë nga hunda, duke përsëritur një fjalë në çdo frymëmarrje. Kjo vazhdon për 15–20 minuta dhe pasohet nga disa minuta qëndrimi të qetë. Autori e paraqet si metodë mjekësore që nuk kërkon parakushte fetare. Ai raporton se studimet e Bensonit e lidhnin zbatimin e saj dy herë në ditë, për disa ditë, me ulje të tensionit muskulor, të presionit të gjakut dhe të konsumit të oksigjenit, si edhe me përmirësim të përballimit të stresit.
Këtu duhet të vëmë në dukje se, sipas autorit, edhe metoda hisikaste mund të shoqërohet me pasoja të tilla të dobishme psikofiziologjike. Ai thotë se Bensoni huazoi prej saj disa elemente. Në jetën hisikaste, megjithatë, këto elemente janë pjesë e përpjekjes së përgjithshme të njeriut për t'iu afruar dhe për t'u bashkuar me Perëndinë. E përmenda metodën e Bensonit sepse ekziston një prirje, si në Perëndimin racionalist, ashtu edhe në Lindjen e ndikuar prej tij, për t'i shpjeguar të gjitha përvojat, përfshirë ato të shenjtorëve, me kritere racionaliste dhe pseudoshkencore. Kjo është ngasja bashkëkohore e varlaamizmit, pra përsëritja e qëndrimit racionalist të Varlaamit dhe të Akindinit ndaj përvojës së hisikastëve.
Ky ishte kontributi i madh i Shën Grigor Pallamait. Ai theksoi se, ndonëse natyra e Perëndisë është e paarritshme, Perëndia mund të njihet nga njerëzit nëpërmjet energjive të Tij. Këto energji, zbulesa dhe shfaqje hyjnore janë veprime të lira të Perëndisë së gjallë. Ato nuk kontrollohen nga arsyeja njerëzore dhe nuk kufizohen nga ndonjë ligj natyror. Në jetën asketike njeriu vepron, ndërsa në jetën mistike ai bëhet marrës i veprimit hyjnor. Shën Grigori theksoi se edhe drita e pakrijuar i tejkalon ligjet natyrore dhe qëndron përtej përvojës së arsyetimit, të shkencës dhe të eksperimentit.
Në përshkrimin e autorit, metoda isikaste përfshin katër elemente themelore.
- Drejtimin kah një gjendje heshtjeje dhe qetësie të plotë, e cila nuk përfshin as lexim, as psalmodi.
- Ushtrimin në përqendrimin e mendjes, palëvizshmërinë trupore, rregullimin e frymëmarrjes dhe drejtimin e vështrimit kah zemra ose barku.
- Ndjesinë e një ngrohtësie të brendshme ose soditjen e dritës së pakrijuar. Sipas këtij shpjegimi theologjik, kjo soditje është përtej halucinacionit, dukurive atmosferike dhe ligjeve natyrore.
- Shndërrimin e syve të njeriut me fuqinë e Shpirtit të Shenjtë, që të kenë përvojën e dritës së pakrijuar. Shën Grigor Pallamai e shpreh këtë me fjalët se drita u pa nga sy «të shndërruar prej Shpirtit».
Isikastët nisin nga qetësia dhe përparojnë drejt bashkimit ekstatik. Kryhet një lëvizje rrethore që e kthen shpirtin te Perëndia. Lutja e mendjes është pikënisje dhe mbështetje e vazhdueshme në këtë udhëtim mistik.
Mendja, ndjenjat dhe sjellja
Duke studiuar Shën Grigorin, të bën përshtypje afria që autori gjen mes disa ideve të shprehura gjashtë a shtatë shekuj më parë dhe të dhënave të psikologjisë bashkëkohore. Ai përmendi seksualitetin në fëmijëri shumë shekuj para se psikanaliza të merrej me këtë temë. Shkruante se lëvizjet natyrore të lidhura me riprodhimin shfaqen edhe te fëmijët që janë ende në gji. Por theksonte me urtësi se këto lëvizje në foshnjëri «nuk janë shenja të një shpirti të sëmurë». Gjithashtu, Shën Grigori dallonte tri fuqi të botës shpirtërore të njeriut, fuqinë arsyetuese, fuqinë dëshiruese dhe fuqinë zemëruese. Sot psikologjia dhe psikiatria i kushtojnë rëndësi të madhe mënyrës si përpunohet në mendje një gjendje ose një ngjarje. Epikteti shkruante se njerëzit nuk trazohen nga vetë gjërat, por nga gjykimet që kanë për to. Veprimtaria mendore dhe roli i saj kanë rëndësi themelore në jetën psikike të njeriut. Etërit e Kishës theksuan rëndësinë e mendjes dhe thanë se ajo duhet të jetë mbret dhe nuk i përket rangut të nënshtetasve. Ata thanë gjithashtu se mendja duhet të jetë e arsyeshme, e sprovuar dhe e ndriçuar. Apostull Pavli shkruante se përtëritja e mendjes është kusht themelor për ripërtëritjen shpirtërore. Proceset njohëse dhe ristrukturimi njohës (cognitive restructuring) janë përbërës themelorë të terapive njohëse bashkëkohore. Këto mbështeten në lidhjen e drejtpërdrejtë që mendimet tona kanë me ndjenjat dhe sjelljen tonë. Shën Grigor Pallamai shkruante se shërimi i mendjes arrihet nëpërmjet mundimit asketik të trupit, përmbajtjes dhe lutjes «nga një zemër e përulur». Ndryshimi që synojnë terapitë njohëse lidhet me ndryshimin e mënyrës së të menduarit nëpërmjet ristrukturimit njohës, i cili sjell ndryshime në ndjenja dhe në sjellje. Një çështje e rëndësishme në mjekësinë bashkëkohore është njohja e ndërveprimit mes shpirtit dhe trupit dhe kuptimi i njeriut si një tërësi psikofizike. Shën Grigori flet për pjesëmarrjen e trupit në lutje dhe në përjetimin e pranisë hyjnore. Asketizmi dhe lutja e pandërprerë janë vepër e tërë qenies. Trupi merr pjesë në dhuratat hyjnore që në jetën e tanishme.
Kthimi te Krijuesi
Psikologu i njohur Skinner theksoi rëndësinë e të mësuarit dhe të shpërblimit në formimin e sjelljes njerëzore. Ai përshkroi kushtëzimin operant (operant conditioning), ku njeriu vepron duke pritur pasoja të caktuara dhe sjellja e tij përforcohet nga pasojat që prodhon. Është thënë se jeta fetare përbën formën më të lartë të përvojës njerëzore. Frytet dhe pasojat e kësaj përvoje e përforcojnë vazhdimin e kërkimit të njeriut për marrëdhënien e humbur me Krijuesin e tij. Njeriu është përshkruar si një qenie e frikësuar, e vetmuar dhe e humbur në një gjithësi të pafund e të panjohur. Sipas një thënieje që materiali ia atribuon Ajnshtajnit, «misteri i përjetshëm i botës është rendi që e dallon atë». Njeriu, kjo qenie e veçantë me shkëndijë hyjnore, e kërkon me ankth udhën e takimit me Krijuesin e tij, i cili është edhe Krijuesi i gjithësisë fizike. Kështu shpjegohet qëndrueshmëria e besimit gjatë gjithë shekujve. Shumë persona parashikuan fundin e fesë dhe thanë se një ditë ajo do të zëvendësohej nga njohja shkencore. Por të gjithë këta «profetë», nga romakët te materialistët e deri te ithtarët e shkencës, u gabuan. Njeriu e kërkon vazhdimisht këtë lëvizje rrethore të kthimit te Krijuesi i tij. Lutja nuk është një mënyrë magjike për ta detyruar Perëndinë, por mjet lartësimi. Ajo nuk është monolog, por, mbi të gjitha, dialog. Përgjigjja mund të vijë si një ngjarje në jetë ose si një përvojë e pranisë së Perëndisë. Shenjtorët përshkruajnë përvoja të tilla që arrijnë deri te ndriçimi dhe gjendje që fjalët nuk mund t'i shprehin. Apostull Pavli flet për ato që njeriut nuk i lejohet t'i thotë (2 Korinthianëve 12:4). Kjo gjendje karakterizohet nga një gëzim i pashpjegueshëm që mbush tërë qenien. Atëherë njeriu mund të përsërisë atë që thanë nxënësit në Tavor, se është mirë të qëndrojmë këtu (Mattheu 17:4). Shumë veta pyesin përse hisikastët lënë gëzimet e jetës, karrierën, lavdinë dhe pasurinë, për të ndjekur udhën e varfërisë dhe të asketizmit. Profesori Gjergj Manxaridhis shkruan se soditja e Perëndisë jepet si dhuratë hyjnore. Njëkohësisht, ajo ka edhe karakterin e shpërblimit për mundin, ushtrimin asketik dhe përpjekjen e vazhdueshme për pastrim. «Uria për teologji», për të cilën fliste atë Gjergj Florovski, mund të quhet me shprehjen e Shën Grigor Pallamait «uri për soditjen e Perëndisë». Tjetër është «të flasësh për Perëndinë» dhe tjetër «të takohesh me Perëndinë». Përvojat e pranisë së Perëndisë dhe të energjive të Tij të pakrijuara, siç i përshkroi Shën Grigor Pallamai, janë përgjigjja ndaj ankthit të mosekzistencës që mundon njeriun bashkëkohor. hisikastët, klerikët dhe të gjithë ata që jetojnë në martesë janë të thirrur në këtë takim të krijesës me Krijuesin, në atë dalje të ndërsjellë nga vetja që Shën Grigori e shpreh me fjalët «Mendja del jashtë vetes dhe Perëndia del jashtë vetes». Shpirti i Shenjtë tregon të mirat e ardhshme dhe njeriu, shpirt e trup, e gjen Tavorin brenda vetes. Kjo është parathënie dhe fillim i soditjes së pandërprerë të lavdisë së Perëndisë, e cila do të përmbushet në jetën e ardhshme.
Siç kishte raportuar UGO, këshillat e Shën Grigorit Teologut për një grua të sapomartuar tregojnë se trashëgimia e etërve të Kishës, nga Shën Grigori Teologu te Shën Grigor Pallamai, vazhdon të jetë burim këshillimi shpirtëror për besimtarët bashkëkohorë.
Përgatitur nga UGO mbi materialin në greqisht «Μερικές ψυχολογικές ἐπισημάνσεις στό ἔργο τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ», i atribuar Dr. Pavlos Kimisisit profesor i psikiatrisë dhe drejtues i klinikës së psikiatrisë së fëmijëve në Children's Village, Nju-Jork.
