Atë Kosta Baxhaka, prifti i Zervatit që ruajti besimin në përndjekje
Dëshmia e Atë Kosta Baxhakës nga Zervati i Dropullit për frikën, varfërinë dhe rikthimin në kishë pas viteve të ndalimit.
Atë Kosta Baxhaka – prifti që ruajti besimin gjatë viteve të përndjekjes
Dr. Themistokli Bambulla
Jeta e një bariu shpirtëror të Zervatit që përballoi frikën, varfërinë dhe ndalimin e shërbesës, duke ruajtur dashurinë për Krishtin dhe njerëzit.
Kur kishat u rihapën pas dekadave të ndalimit të fesë, të rinjtë e Zervatit shkuan të merrnin priftin e tyre të moshuar. Atë Kosta Baxhaka ishte i sëmurë dhe mezi lëvizte. Megjithatë, dëshironte të shkonte në kishë. Atje, në ditën e Krishtlindjes, nisi të psalte përsëri. Më vonë, duke kujtuar atë çast, tregonte se kishte qarë si fëmijë. Kishte menduar se ajo ishte dita më e bukur e jetës së tij dhe i ishte lutur Perëndisë që ta merrte atë ditë, kur më në fund e kishte parë përsëri kishën të hapur. [1]
Në këtë episod përmblidhet një pjesë thelbësore e jetës së tij. Për shumë vite i ishte ndaluar të ushtronte lirisht shërbesën, i ishin marrë librat dhe sendet liturgjike, ndërsa frika e kishte detyruar ta ulte zërin edhe kur psalte. Megjithatë, dashuria për Krishtin dhe për Kishën kishte mbetur e gjallë. Kur erdhi dita e rihapjes, ai ende i mbante përmendësh himnet që kishte kënduar gjatë gjithë jetës.
1. Një jetë e lidhur me kishën dhe punën
Atë Kosta, i quajtur edhe Atë Kostandin, lindi në Zervat të Dropullit më 1894. Këtë vit e përmend vetë në bisedën e ruajtur në librin e Atë Eleftherios Karakitsios, ndërsa faqja zyrtare e Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë e kujton me vitet 1894–1995. [1, 2]
U rrit në një familje ku priftëria ishte pjesë e jetës së përditshme: i ati, Vangjeli, ishte prift. Studioi në Zosimea të Janinës dhe mori edhe formim në seminar për priftërinj. Në kujtimet e tij thoshte se fillimisht kishte dëshiruar mjekësinë, por e donte shumë Kishën dhe bashkëfshatarët e nxitën t'i përkushtohej shërbesës priftërore. Më 1924 u dorëzua prift në Vlorë nga episkopi Kristofor Kisi. Shërbeu në fshatra të zonës, ndër ta Derviçani dhe Zervati; njoftimi për vdekjen, i ribotuar në libër, përmend edhe shërbimin në manastire dhe kthimin në Zervat, ku shërbeu nga viti 1948 deri në ndalimin e fesë më 1967. [1]
Priftërinë e jetoi krahas punës së rëndë për të mbajtur familjen. Punonte tokën, kujdesej për vreshtin dhe siguronte bukën me mund. Kishte katër vajza dhe përgjegjësi familjare. Kur fliste për varfërinë e vet, theksonte se kishte dashur të mbetej i ndershëm dhe dinjitoz. Për shërbesat pranonte atë që njerëzit mund t'i jepnin, pa e kthyer varfërinë e tyre në arsye qortimi. Ky kujtim i thjeshtë tregon se si e kuptonte detyrën e priftit: të ishte pranë njerëzve edhe kur vetë kishte nevojë. [1]
2. Viti 1967 dhe ndërprerja e shërbesës
Përndjekja komuniste e ndryshoi dhunshëm jetën kishtare në Shqipëri. Në përshkrimin historik të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, viti 1967 shënon mbylljen e kishave dhe manastireve, zhveshjen me dhunë të klerit dhe konfiskimin e pasurisë kishtare. Praktika fetare u ndalua dhe edhe shprehje të vogla të besimit mund të sillnin ndëshkim. Ky është sfondi në të cilin duhet kuptuar dëshmia personale e Atë Kostës. [3]
Ai e kujtonte urdhrin për mbylljen e kishave dhe detyrimin që priftërinjtë të hiqnin rrobën priftërore dhe të rruanin mjekrën. Në moshën 73-vjeçare shkoi të punonte në kooperativë. Tregonte gjithashtu se, për shkak se kishte qenë prift, fillimisht nuk donin ta pranonin as në punë; u deshën ndërhyrje që të mund të punonte. Humbja e shërbesës shoqërohej kështu me vështirësinë për të siguruar jetesën. [1]
Dhimbja e tij bëhet veçanërisht e prekshme kur flet për ato që iu morën kishës. Komisioni i partisë mori librat liturgjikë dhe sendet e shenjta; ai përmend librat e shërbesave të përmuajshme, Pentikostarin dhe Miron e Shenjtë. Kur e pyetën nëse kishte arritur të ruante ndonjë libër, u përgjigj se nuk kishte mundur. Kisha ku kishte shërbyer u përdor si depo. [1]
Mungesa e librave dhe e sendeve të shenjta kishte pasoja edhe pas rihapjes. Në bisedë ai shpjegonte se nuk mund të rifillonte gjithçka menjëherë: mungonte Miroja e Shenjtë, mungonin librat dhe forcat e tij fizike ishin pakësuar. Dëmi i përndjekjes vazhdonte të ndihej edhe pasi ndalimi kishte marrë fund.
3. Frika që e detyroi të psalte me zë të ulët
Kur e pyetën nëse kishte vuajtur më shumë gjatë luftës apo nën regjimin e Enver Hoxhës, ai e vendoste theksin te vitet e regjimit. Kujtonte ankthin e vazhdueshëm, pasigurinë dhe pamundësinë për të folur. Në rrëfimin e tij frika ishte bërë pjesë e jetës së përditshme. [1]
Një nga dëshmitë më domethënëse janë himnet liturgjike që ruajti në kujtesë. Thoshte se i kujtoheshin shumë tropare dhe katavasi. Gjatë viteve të ndalimit psalte me zë të ulët. Donte ta ngrinte zërin, por kishte frikë se do ta pësonte edhe vetë, bashkë me familjarët. Këto fjalë dëshmojnë një përpjekje të gjatë për ta mbajtur gjallë besimin nën kërcënim. [1]
Në intervistë ai nisi të psalte nga kujtesa himne të Krishtlindjes. Kishte mbetur pa libra, por fjalët dhe meloditë e mësuara ndër vite i ruante ende. Përmes tyre mund të shprehte atë që nuk i lejohej ta jetonte lirisht në kishë. Kur kujtonte kthimin e tij në shërbesë, lotët dhe psalmodia shfaqeshin së bashku.
4. Besim dhe dinjitet në varfëri
Në bisedat me të, Atë Kosta kthehej vazhdimisht te besimi në Perëndinë. Edhe kur fliste për vuajtjet, e falënderonte Zotin që kishte mundur të shërbente sa i kishin lejuar forcat. E përmendte ndihmën e Hyjlindëses dhe e shihte jetën e vet si përgjegjësi përpara Perëndisë. Ai e pranonte se kishte vuajtur shumë, por nuk pendohej që ishte bërë prift. [1]
E kishte ruajtur edhe një ndjeshmëri të veçantë për dinjitetin e njerëzve të varfër. Duke kujtuar rastet kur dikush i jepte një shumë fare të vogël pas një shërbese, theksonte se nuk duhej ta fyente atë njeri. Në këtë qëndrim, durimi merrte një formë konkrete: të mos e lëndonte tjetrin dhe të mos e maste shërbesën me atë që merrte në këmbim. Për jetën familjare fliste me mirënjohje. Kujtonte bashkëshorten, dashurinë dhe respektin e ndërsjellë, si edhe përpjekjen për ta jetuar familjen sipas Ungjillit. Këto kujtime e ndihmojnë lexuesin ta shohë të plotë: një prift me grua e fëmijë, me punë dhe lodhje, me mangësi njerëzore, por me dëshirën për të mos humbur besimin dhe ndershmërinë. [1]
5. Kthimi në kishë dhe gëzimi i një pritjeje të gjatë
Kur u rihapën kishat, Atë Kosta nuk e kishte menduar se do ta arrinte atë ditë. Vitet e përndjekjes i ishin dukur aq të rënda, sa kishte besuar se liria do të vononte shumë më tepër. Prandaj kthimi i tij në kishë pati një forcë kaq të madhe emocionale. Të rinjtë e ndihmuan të shkonte dhe ai nisi përsëri të psalte në ditën e Krishtlindjes. [1]
Në rrëfimin e vet i lutej Perëndisë: «Sot është dita më e bukur e jetës sime». Ndiente gëzim që qëndronte ende në këmbë dhe njëkohësisht kërkonte kohë për pendim. Edhe në atë çast nuk e paraqiste veten si njeri pa mëkate. Përulësia e tij shfaqet në mënyrën si kërkonte mëshirën e Perëndisë dhe si e shoqëronte gëzimin me vetëdijen e përgjegjësisë shpirtërore. [1]
Shëndeti nuk e lejonte më të shërbente si dikur. Familjarët shpjegonin se ishte prekur nga sëmundja dhe ishte dobësuar. Megjithatë, e lidhte ende jetën e tij me fatin e famullisë: pyeste për priftërinjtë që do të vinin, për shërbesat që mungonin dhe për të rinjtë që duhej të përgatiteshin. Rihapjen e kishës e kuptonte si fillimin e një pune të madhe.
6. Porosia e tij për brezin e ri
Këshillat që u jepte të rinjve ishin të thjeshta: të besonin te Krishti, të luteshin, të mbanin kreshmë, të lexonin vazhdimisht Ungjillin dhe t'i kërkonin ndihmë Perëndisë. Këmbëngulte se leximi duhej të ishte i përditshëm dhe se besimi kërkonte njohje e përgatitje. Fliste për Misteret e Shenjta dhe për nevojën e priftërinjve të arsimuar që t'ua shpjegonin njerëzve Ungjillin. [1]
Këtë kujdes e tregonte edhe brenda familjes. Në bisedë del nipi i tij, Andrea, të cilit i mësonte lutje dhe tropare. Fëmija psalte «Krishti u ngjall» dhe thoshte lutjen «Ati ynë», ashtu siç i kishte mësuar gjyshi. Pas një kohe kur mësimi i besimit ishte ndërprerë me dhunë, ky episod i vogël familjar dëshmonte se përcjellja e tij po rifillonte. [1]
7. Vitet e fundit dhe kujtimi që la
Vitet e fundit qenë të vështira edhe ekonomikisht. Në hyrjen e kapitullit, autori përshkruan gjendjen e rënduar të Atë Kostës dhe të familjes që kujdesej për të. Letrat e ruajtura në libër dëshmojnë përpjekjet për t'i siguruar ndihmë dhe mirënjohjen e tij për ata që e kujtuan. Sipas rrëfimit të botuar, pas ndërmjetësimit përmes arkimandritit të atëhershëm Krisostom Maidhonis, Kryepiskopi Anastas i caktoi një ndihmë mujore. [1]
Vetë Atë Kosta u përgjigjej atyre që e ndihmonin me urime për familjet dhe shërbesën e tyre. Në një nga bekimet e tij dëshironte që në botë të kishte dashuri, duke e lidhur atë shprehimisht me dashurinë e Krishtit. Megjithë varfërinë dhe dobësimin, kishte ende çfarë t'u jepte të tjerëve: lutjen, mirënjohjen dhe fjalën e mirë. [1]
Atë Kosta Baxhaka ndërroi jetë më 1995. Njoftimi i gazetës «Λαϊκό Βήμα», i ribotuar në libër, e kujton si priftin e mirë të fshatrave ku kishte shërbyer dhe rrëfen dëshirën e tij për t'u kthyer në kishë pas heqjes së ndalimit të ushtrimit të besimit fetar. Emri i tij vijon të përmendet edhe në kujtesën kishtare të Dropullit. [1, 2]
Jeta e tij na ndihmon të kuptojmë vuajtjen e atyre klerikëve që mbijetuan duke u privuar për dekada nga shërbesa dhe nga shprehja e lirë e besimit. Studimi i publikuar nga Kisha mbi përndjekjen e klerit kujton se, krahas të vrarëve, të burgosurve dhe të internuarve, pati edhe shumë priftërinj të izoluar. Përvoja e Atë Kostës sjell një dëshmi personale të kësaj dhimbjeje të zgjatur. [4]
Ai e ruajti lidhjen me Krishtin mes frikës dhe varfërisë, pa e fshehur sa shumë kishte vuajtur. Punoi për familjen, u përpoq të sillej me ndershmëri me njerëzit dhe i mbajti himnet në kujtesë derisa mundi t'i psalte përsëri në kishë. Lotët e tij në Krishtlindje mbeten një nga dëshmitë më të prekshme të asaj që kishte mbijetuar brenda tij: dashuria për shërbesën dhe gëzimi që ajo mund të vazhdonte.
8. Burimet dhe referencat
[1] Atë Eleftherios A. Karakitsios, Ορθόδοξοι ιερείς και διάκονοι που επέζησαν του αθέου καθεστώτος στην Αλβανία (1945–1990), kapitulli për Atë Kosta Baxhakën, fq. 226–263.
