Martesa ortodokse: si Perëndia bashkon çiftin përmes kurorëzimit
Në ritin ortodoks nusja dhe dhëndri nuk shqiptojnë premtime me zë, pasi bashkimi i tyre konsiderohet vepër e Perëndisë përmes lutjeve e kurorëzimit.
Në martesën orthodhokse, çifti jep pëlqimin e vet, por është Perëndia që i bashkon të dy nëpërmjet uratave të Kishës dhe shërbesës së Kurorëzimit.
Kush merr pjesë në një dasmë orthodhokse duke pritur të dëgjojë betime martesore, do të presë deri në fund të shërbesës. Unazat bekohen dhe u vihen dhëndrit e nuses në dorën e djathtë. Mbi kryet e tyre vendosen kurorat. Lexohet Apostulli, pastaj Ungjilli i dasmës në Kana të Galilesë. Të dy pinë verë nga kupa e përbashkët. Pastaj prifti i merr për dore dhe i prin tri herë rreth tryezës, ndërsa psaltët këndojnë. Në asnjë çast nusja nuk kthehet nga dhëndri për t’i dhënë ndonjë premtim, as dhëndri nga nusja. Të dy mbajnë qirinj në duar dhe nuk i thonë gjë njëri-tjetrit.
Martesa kremtohet me dy shërbesa, të cilat librat liturgjikë i paraqesin veçmas edhe kur kryhen së bashku. Në Shërbesën e Fejesës bekohen dhe këmbehen unazat. Në Shërbesën e Kurorëzimit, Kisha i lutet Perëndisë t’i bashkojë dhëndrin dhe nusen.
Në çastin qendror të shërbesës, prifti kurorëzon dhëndrin me fjalët «Shërbëtori i Perëndisë N. kurorëzohet me shërbëtoren e Perëndisë M., në emrin e Atit dhe të Birit dhe të Shpirtit të Shenjtë». Pastaj thotë formulën përkatëse për nusen. Në këtë formulë askush nuk thotë «unë». Folja është në trajtën pësore. Dhëndri kurorëzohet dhe formula nuk e shpreh se kush e kurorëzon.
Urata që paraprin menjëherë kurorëzimin e bën të qartë se kujt i drejtohet kërkesa. Prifti i lutet Perëndisë të shtrijë dorën nga banesa e Tij e shenjtë dhe ta bashkojë shërbëtorin e Tij N. me shërbëtoren e Tij M., sepse nëpërmjet Tij bashkohet burri me gruan. I lutet t’i bashkojë në një mendje dhe t’i kurorëzojë në një trup. Të gjitha këto kërkesa i drejtohen Perëndisë.
Kur Shën Theodhori Studiti i shkroi një bashkëmurgu për t’i shpjeguar përse nuk pranonte të ishte në kungim kishtar me priftin që kishte kurorëzuar para gjithë popullit martesën kurorëshkelëse të perandorit Konstandin VI me Theodhotën, ai shënoi fjalët që kishte përdorur prifti. «Ti vetë, o Zot, shtrije dorën tënde nga banesa jote e shenjtë dhe bashko shërbëtorin tënd me shërbëtoren tënde […] bashkoji në një mish […] bëje të ndershme martesën e tyre dhe ruaje të panjollosur shtratin e tyre.» Ajo që e trondiste Shën Theodhorin ishte se kjo uratë ishte thënë mbi një bashkim kurorëshkelës. Dymbëdhjetë shekuj më vonë, këto kërkesa ruhen ende në shërbesë, përfshirë lutjen për martesën e ndershme dhe shtratin e panjollosur.
Dikush mund të kundërshtojë se pëlqimi shprehet gjatë shërbesës. Në praktikën sllave, kështu ndodh. Pasi përfundon fejesa dhe çifti shoqërohet solemnisht deri në mes të kishës, prifti i drejtohet secilit. Dhëndrin e pyet «A ke, N., vullnet të mirë, të lirë e të pakushtëzuar dhe vendim të palëkundur ta marrësh për bashkëshorte këtë grua, N., që sheh përpara teje?» Ai përgjigjet «Po, atë i nderuar». Prifti e pyet më pas secilin nëse i ka dhënë dikujt tjetër fjalën për martesë. Secili përgjigjet «Nuk i kam dhënë fjalën askujt tjetër, atë i nderuar». Ky shkëmbim të kujton atë që ritet perëndimore shprehin në formën e betimeve. Me të drejtë mund të thuhet se pëlqimi mbetet pëlqim, sido që të shprehet.
Mbi këtë temë — Mitropoliti Sevastianos reflekton mbi paravolinë e dasmës · Fotografia
John Meyendorff-i e gjurmoi prejardhjen e këtyre pyetjeve, të cilat nuk gjenden në librat grekë të shërbesave, te Trebniku i Pjetër Moghilës, Mitropolit i Kievit në shekullin XVII, kur Kievi ishte nën sundimin polak. Sipas tij, pyetjet u frymëzuan drejtpërdrejt nga riti martesor latin, ku pëlqimi i ndërsjellë i çiftit e themelon martesën dhe dhëndri e nusja konsiderohen si ata që e kryejnë misterin. Edhe ligji polak e kërkonte pëlqimin e ndërsjellë si kusht për vlefshmërinë e martesës. Sipas Meyendorff-it, pra, i vetmi element i librave sllavë që të kujton një dasmë perëndimore është vetë një huazim nga Perëndimi. Atij i duket se pyetjet e zbehin solemnitetin e çastit, pasi vijnë menjëherë pas hyrjes së çiftit.
Edhe në këtë formë, pyetjet vërtetojnë se të dy kanë vendosur lirisht të martohen dhe se asnjëri nuk i ka dhënë dikujt tjetër fjalën për martesë. Shërbesa nuk u kërkon të shprehin çfarë detyrimesh marrin ndaj njëri-tjetrit për gjithë jetën. Sipas formulimit të Meyendorff-it, pëlqimi është kusht i misterit, ndërsa përmbajtja e tij shprehet në vetë shërbesën.
Kisha i kishte pranuar prej kohësh marrëveshjet martesore. Për shekuj ajo kishte vepruar në kuadrin e konceptit juridik romak, sipas të cilit martesën e themelonte pëlqimi, jo bashkëjetesa. Ky përkufizim i mbijetoi perandorisë pagane dhe u përfshi edhe në Nomokanon. Ende në shekullin IX, Epanagogjia, një përmbledhje ligjore e lidhur me patriarkun Foti, e përshkruante martesën si të lidhur «me bekim, me kurorëzim ose me marrëveshje». Nga këto tri mënyra, dy të parat kërkonin një veprim liturgjik. Brenda një brezi, Leoni VI e hoqi mundësinë e tretë. Me Novelën 89 ai dekretoi se, të paktën për qytetarët e lirë, një martesë pa bekimin e Kishës nuk njihej si martesë.
Premtimet e çiftit gjejnë shprehje në fejesë, të cilën Meyendorff-i e quan kontrata martesore në një formë të re. Fillimisht ishte një ceremoni civile që Kisha e mori në përdorim. Sipas traditës, marrëveshja arrihej para shërbesës, ashtu siç ndodh përgjithësisht me fejesën sot. Unazat janë shenjë e atyre premtimeve. Në uratën që thuhet pas këmbimit të unazave, prifti i kërkon Perëndisë ta bekojë fejesën e shërbëtorëve të Tij dhe të forcojë fjalën që ata kanë dhënë. Çifti e ka dhënë fjalën. Kisha e njeh atë, e përmend në uratë dhe i lutet Perëndisë ta forcojë. Shërbesa nuk kërkon që çifti ta përsërisë me zë.
Kështu, Kurorëzimi nis pikërisht në pikën ku, në ritin latin, martesa tashmë është lidhur, dhe vazhdon me atë që çifti nuk mund ta kryejë vetë. Meyendorff-i sjell interpretimin e Shën Joan Gojartit, sipas të cilit kurorat simbolizojnë fitoren mbi pasionet. Nga fundi i shërbesës, kur prifti i prin çiftit rreth tryezës, psaltët këndojnë troparin që e lidh kurorëzimin me një pamje tjetër, atë të martirëve. «Martirë të shenjtë, që luftuat mirë dhe u kurorëzuat.»
I njëjti tropar psalet edhe në dorëzimin në priftëri, kur ai që dorëzohet shoqërohet rreth Tryezës së Shenjtë nga dy të tjerë, nga një në secilën anë. Në shërbesën e martesës, prifti e merr çiftin për dore dhe i prin rreth tryezës, ndërsa kumbari i ndjek duke mbajtur shiritin që lidh kurorat. Shërbesa i vë pranë njëra-tjetrës këto dy pamje, pa i shpjeguar. Një njeri i kushtohet altarit, një burrë dhe një grua i jepen njëri-tjetrit, dhe në të dyja rastet dikush tjetër u prin.
Në atë çast çifti nuk ka gjë për të thënë, sepse nuk i kërkohet të flasë. Të dy e kanë dhënë tashmë fjalën e tyre dhe Kisha i është lutur Perëndisë ta forcojë. Kurorëzimin e marrin duke qëndruar në këmbë, me nga një qiri në dorë dhe me nga një kurorë mbi krye. Në fund, prifti ua heq kurorat dhe i lutet Perëndisë t’i pranojë e t’i ruajë në Mbretërinë e Tij.
Martesa orthodhokse, pra, mbështetet në diçka më të madhe se premtimet që dy njerëz i japin njëri-tjetrit. Ajo mbështetet në thirrjen e Perëndisë që të bëhen bashkudhëtarë në udhën e shpëtimit.
Siç kishte raportuar UGO, debatet mbi përkufizimin kishtar dhe ligjor të martesës kanë vazhduar edhe në kontekste të tjera, siç ishte vendimi i gjykatës polake kundër njohjes së martesave gej të lidhura në BE, që tregon se pyetja se çfarë e përbën një martesë të vlefshme mbetet objekt debati edhe sot.
