Zelli dhe fanatizmi: dallimi sipas akademikut Vladeta Jerotiq
Akademiku serb i psikiatrisë fetare shpjegon se si zelli i vërtetë dallon nga fanatizmi përmes fryteve të tyre shpirtërore.
Zelli dhe fanatizmi janë dy koncepte që shpesh ngatërrohen në jetën fetare dhe shoqërore, por dallimi mes tyre nis që në vetë rrënjën e fjalëve. Sipas librit “120 pyetje dhe përgjigje nga praktika e psikoterapisë së krishterë”, botuar nga Shtëpia Botuese Omofor në vitin 2015, akademiku serb Vladeta Jerotiq analizon thellësisht psikologjinë e zellit fetar dhe të fanatizmit.
Që në rrënjën e secilës fjalë mund të shihet dallimi mes tyre. Ndërsa për fjalën tonë të bukur zell kemi një numër të madh sinonimesh: punë, këmbëngulje, dëshirë e sinqertë, kujdes, përkushtim, ngulm etj., fjala e huaj fanatizëm, fanatik (fanaticus) përkthehet si verbim, humbje gjykimi, zhytje (trancë).
Qenia njerëzore, diku në thellësitë e lashta të origjinës së saj të dyfishtë (hyjnore dhe tokësore), priret si nga zelli, ashtu edhe nga fanatizmi, madje, do të thosha, më shpesh dhe më kryesisht nga fanatizmi sesa nga zelli. Le t’i vëzhgojmë fëmijët – që kanë disa ngjashmëri me psikikën e të ashtuquajturve popuj primitivë – kur luajnë. Ata duken aq të zhytur në lojë, sa nuk vërejnë as rrezikun për jetën edhe kur ai është fare pranë tyre!
Edhe i rrituri, madje edhe kur është i arsimuar dhe duket i arsyeshëm, është i prirur drejt zhytjes, madje edhe drejt verbimit nga dikush ose diçka që e magjeps dhe e mahnit. Njeriu më së shpeshti mahnitet nga dikush ose diçka për të cilën aspiron fort dhe të cilën e dëshiron me forcë. Është e qartë se ky është bota e fantazisë njerëzore, pra e imagjinatës dhe e dëshirës (Fantazi është perëndia e gjumit te grekët e lashtë, «i cili u sjell njerëzve gjëra të këndshme në ëndërr»).
Bota më e hershme intime e njeriut (më e hershmja si filogjenetikisht, ashtu edhe ontogjenetikisht) është bota e pamjes, e imagjinatës, e fantazisë dhe e fantazmës (fantazma, ndryshe nga fantazia, përkufizohet nga psikologët si «shprehje mendore e dëshirave instinktive, e ngarkuar me afekt»). Dhe kur kjo botë e ëndrrave, bota e fëmijërisë së tij shumë të gjatë (filogjenetikisht të gjatë), gjatë pjekurisë së njeriut shtypet vazhdimisht ose zëvendësohet nga bota e realitetit dhe e arsyes, ajo kurrë nuk humbet plotësisht.
Cilat janë pasojat e një fëmijërie kaq të zgjatur pa fund, ose, në rastin më të mirë, të një adoleshence të zgjatur të qenies njerëzore? Ashtu si shumë gjëra të tjera në natyrë dhe në natyrën njerëzore, pasojat shpërndahen në dy pole – mund të jenë pozitive dhe negative, konstruktive dhe destruktive.
Pozitive dhe konstruktive janë pasojat e «zhytjes» së njeriut, kur kjo zhytje është më e moderuar dhe shndërrohet (sublimohet) në diçka krijuese; nuk ka pasur kurrë art të madh, as filozofi e shkencë, pa një pjesë të konsiderueshme të puer aeternus (fëmijës së përjetshëm) te njeriu krijues. E veçanërisht në fe dhe në bëmën fetare. Bota jonë e ëndrrave dhe e dëshirave bëhet negative, destruktive (madje vetë-destruktive), kur zhytja kalon – e kalon lehtë! – në tjetërsim, verbim, me një fjalë, në fanatizëm.
Pikërisht për shkak të këtyre dallimeve të vështira për t’u vërejtur mes zhytjes dhe «punës, kujdesit apo zellit» brenda nesh, për shkak të kthimit të lehtë dhe të shpejtë të «kujdesit, ngulmit dhe këmbënguljes» në verbim, në magjepsje nga dëshira, në fanatizëm, jam i bindur se çdo njeri është i aftë, për një kohë më të shkurtër apo më të gjatë, të reagojë në mënyrë fanatike.
A do të reagojë fare në mënyrë fanatike, kur dhe për sa kohë, kjo varet nga shumë faktorë: nga temperamenti dhe karakteri, nga ndikimi i hershëm i mjedisit familjar, nga inteligjenca, nga harmonia ose disharmonia midis katër funksioneve kryesore psikike (të menduarit, ndijimi, emocioni dhe intuita), nga ndikimi i shoqërisë, nga ndjeshmëria ose pandjeshmëria ndaj sugjestionit dhe vetësugjestionit, të cilat kanë fuqi të madhe energjike te njeriu, etj.
E pastaj, të mos harrojmë se njeriu nuk është vetëm qenie fantazish dhe fantazmash, por edhe qenie mendimi, qenie idesh (si mendime udhëheqëse), megjithëse këto dy natyra te njeriu janë në kontakt shumë më të ngushtë nga ç’e imagjinojmë. Si mund t’i plotësojmë më mirë dy nevojat themelore të njeriut: të ketë një ide ose mendim udhëheqës dhe njëkohësisht të jetë në mënyrë konstruktive «i pushtuar» prej tij? Besoj se një nevojë kaq natyrore mund ta plotësojë më plotësisht feja. Ajo, për më tepër, më së shpeshti dhe me më shumë sukses, në historinë e njerëzimit, e ka përmbushur këtë nevojë intime të çdo njeriu.
Fusha e dytë, e përhapur dhe prej kohësh e njohur, për të cilën njerëzit interesohen fort dhe mbi të cilën bëjnë bast, ka qenë dhe mbetet politika (njeriu është edhe zoon politikon – pjesë e përkufizimit aristotelian të njeriut). Dhe pikërisht në këto dy fusha kaq të rëndësishme, mbi të cilat njeriu vë bast me natyrën e tij më intime, të brendshme dhe të jashtme, hyjnore dhe tokësore – fenë dhe politikën – zelli ose fanatizmi arrijnë shprehjen e tyre të plotë, duke derdhur mbi njerëzit, shoqërinë, popujt dhe historinë bekim ose mallkim.
Në asnjë fushë tjetër të veprimtarisë së tij njeriu nuk e vë ndërgjegjen në një provë kaq serioze, sa kur është «i pushtuar» nga Zoti ose nga politika. Në asnjë fushë të veprimtarisë njerëzore gjilpëra e peshores së drejtësisë dhe moralit nuk është kaq e ndjeshme, sa kur duhet të matë saktësisht dhe pa gabime zellin dhe fanatizmin.
Mjafton të kujtojmë sa njerëz në historinë e feve monoteiste janë ndier thellësisht zellshëm – midis papëve e patriarkëve, shiitëve e zionistëve, shovinistëve politikë, racistëve e bolshevikëve – dhe zemra jonë shtrëngohet nga dhimbja dhe hidhërimi, sepse i gjithë zelli i tyre, në mënyrë të pakthyeshme e me pasoja të tmerrshme, është kthyer në fanatizëm të pastër.
Si ta dallojmë, pra, zellin nga fanatizmi? Të përhershme mbeten fjalët e Krishtit: Nga frytet e tyre do t’i njihni. Pema e mirë jep fryte të mira, kurse e keqja – gjithmonë vetëm të këqija!
Kur flasim për fenë, dhe për fenë e krishterë në veçanti, nuk është e vështirë të dallojmë besimtarët e zellshëm. Zelli i vërtetë (ose: ngulmi, puna, dëshira e sinqertë) dallohet nga përulësia dhe modestia, nga butësia dhe falja, nga besimi dhe shpresa e palëkundur te Shpëtimtari Krisht, nga një besim që nuk i imponohet kurrë askujt, nga të kuptuarit e njerëzve të tjerë, madje të kuptuar me zemër dhe me mendje. Çdo gjë të kundërt me këto virtyte, me të cilat Perëndia i shpërblen zelltarët e Tij, do ta dallojmë nga shprehja e fytyrës, nga sjellja dhe veprimtaria e njeriut fanatik.
Si duhet të sillet zelltari i Perëndisë kur takohet, kur ndodhet sy më sy ose përplaset me një fanatik? Me kuptim të thellë, me dhembshuri dhe keqardhje të krishterë, me mirësinë e dallimit mes mëkatit dhe mëkatarit. Sepse çfarë fshihet pas maskës fanatike të njeriut fatkeq? Frika dhe ndjesia e një dobësie të madhe, pasiguria dhe nevoja për mbikompensim të ndjenjës së inferioritetit – në gjuhën e psikiatrisë, mes fanatikëve ka shumë nevrotikë, psikopatë dhe psikotikë – dhe, gjëja më e keqe, mosbesimi në vetë besimin ose idenë që një njeri i tillë e pohon në mënyrë fanatike; te fanatiku ekziston një besim më i fortë në fuqinë demonike sesa në atë hyjnore.
Dhe në fund, akademiku thekson edhe një dallim të rëndësishëm midis njeriut të zellshëm dhe atij fanatik: njeriu i zellshëm e shndërron veten gjatë gjithë jetës, ndërsa fanatiku, në vend të një përpjekjeje të tillë jetëgjatë dhe pa dyshim jo të vogël, dëshiron t’i shndërrojë të tjerët.
Përktheu: Tatjana Fileva. Fragment nga libri “120 pyetje dhe përgjigje nga praktika e psikoterapisë së krishterë”, Shtëpia Botuese Omofor, 2015.
