Kryedhiakoni Sotir Kanxheri: nga burgu ateist te altari i rikthyer

Dhiakon Sotir Kanxheri. Foto UGO

Kryedhiakoni Sotir Kanxheri (1922–2000)

Besimi që mbijetoi në qeli dhe shërbimi që u rikthye në altar

Hyrje

Në historinë e përndjekjes ateiste në Shqipëri, jeta e kryedhiakonit Sotir Kanxheri zë një vend të veçantë. Ai i përkiste brezit të fundit të klerikëve të formuar përpara goditjes së plotë të jetës fetare, shërbeu në administratën qendrore të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, përjetoi arrestimin, burgun, izolimin dhe punën e detyruar, jetoi për më shumë se dy dhjetëvjeçarë pa mundur ta ushtronte publikisht shërbesën e tij dhe, pas rënies së regjimit, u gjend ndër njerëzit e parë që punuan për ringritjen e Kishës.

Rrëfimi i tij nuk është vetëm historia e një kleriku të burgosur. Ai dëshmon se çfarë ndodhi me ndërgjegjen fetare kur u hoqën kishat, ikonat, librat dhe shenjat e dukshme të besimit; si u zhvendos jeta orthodhokse nga tempulli në kujtesë, nga shërbesa publike në lutjen e fshehtë dhe nga bashkësia e hapur në familje. Në qelinë ku nuk i lejohej asnjë libër, Kanxheri vizatonte me ujë një kryq në mur dhe lutej derisa shenja të thahej. Në shtëpi, vite më vonë, merrte pjesë në pagëzimin e fshehtë të nipërve dhe mbesave të tij. Kur kishat u rihapën, u kthye menjëherë në shërbim dhe ndihmoi që një ndërtesë e përdhosur e pa pajisje të bëhej sërish vend i Liturgjisë Hyjnore.

Ky artikull mbështetet para së gjithash në intervistat që protopresviteri Eleftherios Karakitsios zhvilloi me Sotir Kanxherin dhe familjarët e tij në vitet 1993–1994 dhe më vonë në Selanik. Sipas botimit të gazetës «Ngjallja» dhe të arkivit zyrtar të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, dëshmia gojore plotësohet me hollësi biografike dhe institucionale. Materiali është trajtuar si burim i historisë gojore: janë ruajtur hollësitë thelbësore, ndërsa përsëritjet e dialogut janë bashkuar; pohimet e dëshmitarit janë dalluar nga komentet e intervistuesit; të dhënat e pasigurta ose kundërthënëse janë shënuar qartë.[1]

1. Nga Korça në Seminarin «Apostull Pavlli»

Sotir Kanxheri lindi në Korçë më 10 nëntor 1922. Botimi përkujtimor i Kishës e paraqet si një njeri që u lidh me besimin orthodhoks që në fëmijëri, e deshi Kishën dhe e orientoi jetën e vet drejt shërbimit të saj. Në vitet 1932–1935 ndoqi Liceun Francez të Korçës. Më pas vazhdoi formimin në Seminarin Orthodhoks «Apostull Pavli» në Tiranë, ndërsa paralelisht kreu edhe gjimnazin shtetëror.[2]

Në intervistën me Karakitsiosit, Kanxheri e lidh hyrjen e tij në seminar me ndikimin e xhaxhait, vëllait të të atit. Ai e quan Stavri Kanxheri dhe e përshkruan si prift stavrofor, pra klerik me ofiq kishtar, i lidhur me kishën e Profetit Ilia në Korçë. Pas vdekjes së të atit, xhaxhai ndërhyri pranë Kryepiskopit Kristofor Kisi që i riu të shkonte në Tiranë dhe të regjistrohej në seminar. Kështu, thirrja e tij nuk lindi në një mjedis të shkëputur nga tradita kishtare, por brenda një familjeje që kishte lidhje të drejtpërdrejtë me jetën e altarit.[1]

Kanxheri kujtonte se kishte vazhduar pesë vjet në seminar. Lufta solli ndërprerjen e veprimtarisë së institucionit dhe shpërndarjen e seminaristëve. Disa u kthyen në shtëpitë e tyre, të tjerë morën drejtime të ndryshme. Ai qëndroi në Tiranë, pranë Kryepiskopatës, ku nisi të punonte në zyrat e administratës dhe në kishë. Burimi zyrtar plotëson këtë pjesë të biografisë: pas shkollimit ai u dërgua ndihmësllogaritar në Manastirin e Shën Naumit, pranë Pogradecit, dhe më pas u caktua sekretar-llogaritar i Kishës në Tiranë.[2]

Ky formim i dyfishtë, theologjik dhe administrativ, përcaktoi gjithë shërbimin e tij. Kanxheri nuk ishte vetëm pjesëmarrës në jetën liturgjike; ai njihte administrimin financiar dhe funksionimin e brendshëm të Kishës. Kjo e bëri një dëshmitar të rëndësishëm të institucioneve kishtare përpara shkatërrimit të tyre dhe një bashkëpunëtor të dobishëm kur ato duhej të ngriheshin përsëri.

2. Dorëzimi dhe shërbimi në Kryepiskopatë

Në vitin 1950 Sotir Kanxheri u dorëzua dhiakon. Ai vijoi të punonte në sektorin financiar të Kishës, deri në detyrën e shefit të llogarisë së Kryesisë së Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë. Në vitin 1965 mori ofiqin e kryedhiakonit.[2]

Në intervista e përcakton veten edhe si «kryedhiakon-sekretar» të administratës kishtare. Ky pozicion shpjegon si njohjen e tij të drejtpërdrejtë me drejtuesit e Kishës, ashtu edhe vëmendjen e organeve shtetërore ndaj tij. Shërbimi i tij lidhej ngushtë me kishën e Ungjillëzimit të Hyjlindëses në Tiranë. Zëri i tij përmendet vazhdimisht nga burimet kishtare. Ai lexonte Ungjillin, paqësoret dhe pjesët dhiakonale të Liturgjisë me një zë kumbues e melodioz. Ky nuk ishte vetëm një talent estetik. Në traditën liturgjike, zëri i dhiakonit bashkon lutjen e popullit, shpall kërkesat e Kishës dhe i drejton besimtarët drejt përgjigjes së përbashkët. Pikërisht këtë kujtim ruajti bashkësia edhe pas fjetjes së tij.[2]

Kanxheri shërbeu në një periudhë kur Kisha vazhdonte formalisht të ekzistonte, por veprimtaria e saj kufizohej gjithnjë e më shumë. Në vlerësimin e tij, Kisha nuk ishte e lirë as përpara vitit 1967. Pushteti sillte pengesa të vazhdueshme dhe përpiqej ta kontrollonte jetën e saj të brendshme. Për këtë arsye, ai e shihte mbylljen e kishave jo si një ngjarje të izoluar, por si kulmin e një procesi presioni, ndërhyrjeje dhe dobësimi institucional.[1]

3. Goditja ndaj administratës kishtare

Sipas dëshmisë së tij, arrestimi ndodhi përpara ndalimit të plotë të fesë dhe mbylljes së kishave në vitin 1967. Kur objektet e kultit u mbyllën, ai ndodhej tashmë në burg. Kanxheri e interpretonte arrestimin e vet si pjesë të përpjekjes për të paralizuar drejtimin e Kishës dhe për të shmangur çdo reagim të organizuar. Për pushtetin, një kryedhiakon që shërbente njëkohësisht si sekretar dhe punonjës i administratës qendrore nuk ishte vetëm një klerik liturgjik, por një hallkë e rëndësishme e kujtesës dhe e funksionimit institucional.[1]

Në intervistën e parë ai thotë se u akuzua sikur kishte shfrytëzuar cilësinë e tij si klerik. Në bisedën më të zgjeruar akuza jepet me formulimin «shkelje e detyrës». Të dyja mënyrat e rrëfimit e paraqesin akuzën si pretekst dhe si të pavërtetë. Botimi përkujtimor i Kishës shprehet më përgjithësisht se ai kaloi sprova të rënda në një kohë kur mund të ngrihej lehtë një akuzë për të njollosur njerëz të ndershëm.[2]

Procesin gjyqësor Kanxheri e kujtonte si një procedurë pa mbrojtje reale. Kur u pyet nëse kishte pasur avokat, u përgjigj se avokatin e kishin sjellë vetëm ditën e fundit, «sa për sy e faqe». Ai nuk kishte mundur të kundërshtonte në mënyrë të efektshme. Kjo hollësi tregon jo vetëm mungesën e garancive juridike, por edhe ndjenjën e pafuqisë së të akuzuarit përballë një vendimi të marrë paraprakisht.

Burimi përmban një mospërputhje për masën fillestare të dënimit. Në bisedën e 17 janarit 1993, Kanxheri thotë se fillimisht u dënua me katër vjet dhe më pas dënimi iu ul në dy. Në intervistën e verës 1994, flet për një dënim fillestar prej pesë vjetësh, të zbritur më vonë në dy vjet. Në të dyja rastet këmbëngul se akuza ishte e rreme. Në rrëfimin e dytë sqaron se as dy vitet nuk i kreu të plota, sepse u lirua me kusht. Pa dosjen gjyqësore nuk mund të përcaktohet me siguri cila shifër pasqyron vendimin e parë; për këtë arsye të dy variantet duhet të ruhen si pjesë e historisë gojore.[3]

4. Familja përballë dënimit

Në kohën e arrestimit, Sotir Kanxheri ishte i martuar dhe kishte tre fëmijë; me familjen jetonte edhe nëna e tij e moshuar. Bashkëshortja, Naunka, punonte në një kopsht fëmijësh. Gjatë burgimit të të shoqit, ajo mbajti barrën e jetesës dhe të rritjes së fëmijëve. Pyetjes se kush e kishte mbajtur familjen në ato vite, Kanxheri iu përgjigj shkurt: «Gruaja punonte me fëmijët». Pas kësaj fjalie qëndronte një periudhë varfërie, pasigurie dhe përçmimi shoqëror.[1]

Intervista e vitit 1994 u zhvillua në praninë e Naunkës. Kur biseda u kthye te vitet e burgimit, ajo ndërhyri vetëm me pak fjalë: «Vuajta, atë...». Karakitsiosi shënon se ajo shpërtheu në lot. Ky reagim është pjesë e rëndësishme e burimit, sepse tregon se dënimi nuk kufizohej brenda qelisë. Familja e një kleriku të burgosur përjetonte mungesën e të ardhurave, frikën, izolimin dhe pasigurinë për të ardhmen.

Fëmijët nuk e vizitonin në burg. Sipas bashkëshortes, ajo kishte frikë dhe nuk dëshironte që ata ta shihnin burgun dhe të atin në atë gjendje. Djali i madh ishte atëherë ushtar dhe nuk dinte çfarë kishte ndodhur. Heshtja ndaj fëmijëve ishte një formë mbrojtjeje, por edhe shenjë e frikës së përgjithshme që rrethonte familjet e të dënuarve.

Në fjalën e përmortshme, Kryepiskopi Anastas e përmendi shprehimisht Naunkën, e cila i kishte qëndruar pranë bashkëshortit «me besim, durim, trimëri e takt». Ky vlerësim e vendos atë në vendin që i takon brenda historisë së qëndresës së Kanxherit. Jeta e tij nuk mund të kuptohet pa qëndrueshmërinë e bashkëshortes dhe pa sakrificën e familjes.[2]

5. Nëntë muaj në izolim

Pjesa më e rëndë e burgimit ishte izolimi. Kanxheri dëshmon se qëndroi nëntë muaj i vetëm në qeli. Nuk kishte libra, gazeta apo sende personale. Gjithçka që i ishte gjetur në xhepa i ishte marrë. Familja mund t'i sillte ushqime një herë në pesëmbëdhjetë ditë, por asgjë tjetër. Kur intervistuesi e pyeti nëse burgu i jepte ushqim, ai u përgjigj me ironi të hidhur: «Eh, shumë agjërim... e kupton...».[1]

Përshkrimi i kushteve është i shkurtër, por i ngjeshur: uri, morra, të ftohtë dhe ankth. «Çdo ditë ishte më e keqe se tjetra», kujtonte ai. Në një tjetër çast e përmblodhi të gjithë përvojën me përsëritjen: «Burg, hidhërim, mundime, mundime, mundime pa mbarim». Karakitsiosi shënon se, ndërsa fliste, sytë e kryedhiakonit u mbushën me lot. Kujtesa e burgut mbetej e dhimbshme edhe pas ndryshimit të regjimit.

Izolimi ndërpritej nga marrjet në pyetje. Kanxheri kujtonte se policët e merrnin, e pyesnin, e godisnin dhe e kthenin përsëri në qeli. Ai nuk e dramatizonte këtë përvojë dhe, madje, shtonte se të tjerë ishin torturuar më shumë. Kjo krahasuese nuk e zvogëlon dhunën e ushtruar ndaj tij. Ajo tregon përmbajtjen me të cilën një i mbijetuar e rrëfente vuajtjen e vet, duke e parë gjithnjë pranë vuajtjeve edhe më të mëdha të të tjerëve.

Në izolim nuk kishte mundësi të takohej me klerikë ose të burgosur të tjerë për besimin. Ai dinte se në burg kishte priftërinj nga Tirana, por nuk mund të lidhej me ta. «Më mbanin veçmas», thoshte. Vetmia ishte kështu një instrument i dyfishtë: e shkëpuste nga njerëzit dhe përpiqej ta shkëpuste edhe nga bashkësia shpirtërore së cilës i përkiste.

6. Kryqi prej uji dhe lutja e kujtesës

Në këtë zbrazëti të imponuar ndodhi një nga episodet më të fuqishme të dëshmisë së tij. Kanxheri nuk kishte kryq, ikonë, libër lutjesh ose objekt tjetër fetar. Ai merrte ujë dhe vizatonte një kryq në murin e qelisë. Pastaj fillonte të lutej dhe vazhdonte derisa shenja e lagur të thahej:

«Bëja me ujë një kryq në murr dhe filloja lutjen; derisa të thahej, e përfundoja.»[1]

Kryqi prej uji ishte një shenjë e përkohshme: shfaqej për pak minuta dhe zhdukej pa lënë gjurmë. Pikërisht kjo e bënte të përshtatshëm për qelinë, ku çdo objekt mund të zbulohej dhe të merrej. Ai nuk kishte material tjetër përveç ujit, murit dhe kujtesës. Besimi nuk mund të shfaqej publikisht, por mund të merrte trajtën e një shenje që jetonte aq sa zgjaste lutja.

Kur u pyet si i kalonte orët dhe ditët, u përgjigj se thoshte lutjet që dinte përmendësh. Nuk pretendonte se kujtonte të plota Mëngjesoren, Mbrëmësoren ose Paraklisin. Përsëriste ato pjesë që i kishin mbetur në kujtesë dhe pastaj lutej me fjalët e veta. Çdo ditë i drejtohej edhe shenjtorit që kremtohej. «Vetëm lutja dhe biseda e fshehtë me Perëndinë tim ishte e mundur», dëshmonte ai. Sipas bindjes së tij, kjo lutje e shpëtoi që të mos humbiste arsyen.[1]

Ky pohim ndriçon rëndësinë e kujtesës liturgjike në kushtet e përndjekjes. Fjalët e mësuara në seminar dhe të përsëritura për vite në kishë u bënë një thesar i brendshëm që nuk mund t'i konfiskohej. Regjimi mund t'i merrte librat dhe rason, por jo tekstet e ngulitura në kujtesë dhe aftësinë për t'iu drejtuar Perëndisë.

Kanxheri nuk e paraqiste veten si hero. Kur e pyesnin nëse kishte dhënë dëshmi të krishterë në burg, ai nuk përmendte fjalime apo veprime të bujshme. Përgjigjja e tij ishte: «Duhej të isha i mirë, të isha i krishterë me jetë, jo sipërfaqësisht». Ai besonte se durimi, butësia dhe sjellja ndaj bashkëvuajtësve ishin mënyra e dëshmisë së tij. Të burgosurit e dinin se ishte klerik dhe, sipas tij, e vlerësonin për karakterin e qetë.

Kur biseda shkoi te frika, ai tha: «Unë nuk u frikësova as atëherë, as tani. Jam ushtar i Krishtit; le të vdes, që të jem më shpejt pranë Tij». Kjo fjali nuk shpreh përbuzje ndaj jetës. Ajo tregon se identiteti i tij themelor nuk përcaktohej nga vendimi i gjykatës ose nga izolimi, por nga përkatësia ndaj Krishtit.

7. Bulqiza dhe puna e detyruar

Pas izolimit, Kanxheri u dërgua atje ku punonin edhe të burgosurit e tjerë. Në intervistën e vitit 1994 përmend transferimin në Bulqizë dhe thotë se qëndroi atje tre muaj. Në takimin e mëvonshëm në Selanik, vajza e tij, Floreta, i tha At Elefther Karakitsiosit se i ati kishte kryer gjashtë muaj punë të detyruar në nxjerrjen e kromit. Dy dëshmitë pajtohen për vendin dhe natyrën e punës, por ndryshojnë për kohëzgjatjen. Për sa kohë nuk është kontrolluar dokumentacioni i burgimit, periudha duhet dhënë si tre deri në gjashtë muaj.[3]

Puna në minierë ishte vazhdim i dënimit përmes rraskapitjes fizike. Ajo erdhi pas muajve të izolimit, urisë dhe marrjeve në pyetje. Burimi nuk jep një përshkrim të hollësishëm të turneve, kushteve teknike ose aksidenteve në minierë; për këtë arsye nuk duhen shtuar hollësi që nuk dokumentohen. Vetë përmendja e nxjerrjes së kromit, megjithatë, tregon kalimin nga qelia e vetmuar në një sistem pune të detyruar, ku trupi i të burgosurit shfrytëzohej si pjesë e ndëshkimit.

Kanxheri kujtonte se në burg nuk kishte trajtim të veçantë për shkak të pozitës së tij. Ishte bashkë me të dënuar për vepra të ndryshme dhe trajtohej si të tjerët. Ai e lidh respektin që fitoi ndër bashkëvuajtësit me durimin dhe butësinë e vet. Kështu, dëshmia e krishterë nuk u shfaq vetëm në lutjen e fshehtë, por edhe në marrëdhëniet me njerëzit mes të cilëve u hodh nga rrethanat.

8. «Ishte varrimi im»: ndalimi i shërbesës

Burgimi nuk ishte e vetmja plagë. Kur shteti ndaloi fenë, klerikët u detyruan të hiqnin veshjen kishtare dhe të ndërprisnin shërbimin. Pyetjes se çfarë kishte ndier kur i kërkuan të hiqte rason, Kanxheri iu përgjigj: «Mos pyet; ishte varrimi im».[1]

Shprehja është themelore për të kuptuar identitetin e tij. Rasa nuk ishte për të thjesht një veshje profesionale. Heqja e saj nën detyrim nënkuptonte një shkëputje të dhunshme nga shërbesa që kishte zgjedhur në mënyrë të vetëdijshme. Ai e përshkruante veten pas mbylljes së kishave si «pa shërbesë, jetim». Humbja e funksionit liturgjik përjetohej si një lloj vdekjeje shoqërore dhe shpirtërore.

Megjithatë, ai mbeti dhiakon. Regjimi mund ta pengonte të shërbente, por nuk mund ta zhbënte dorëzimin. Pikërisht kjo dallon humbjen e jashtme të pozitës nga vazhdimësia e brendshme e thirrjes. Për më shumë se dy dekada, ai jetoi midis dy realiteteve: jashtë kishës punonte si punëtor dhe llogaritar; brenda vetes mbante kujtesën e altarit dhe përgjegjësinë e klerikut.

9. Pas burgut: papunësi, punë pa pagesë dhe varfëri

Lirimi me kusht nuk solli një kthim në jetën e mëparshme. Për dy vjet, sipas dëshmisë së tij, nuk i jepej punë. Shkonte nga një i njohur te tjetri dhe kthehej përsëri në shtëpi. Më pas u paraqit vullnetarisht në kantieret ku ndërtoheshin pallate. Punoi për muaj pa pagesë, me shpresën se gatishmëria për punë do ta thyente përjashtimin dhe do t'i siguronte një vend të rregullt pune.[1]

Më vonë u punësua në fermën bujqësore «Gjergj Dimitrov», ku punoi si punëtor dhe llogaritar deri në pension.[2] Në bisedën e vitit 1993 e vendos vendin e punës në fshatin Kasallë, pranë Tiranës. Përgatitja ekonomike e ndihmoi të kalonte nga puna fizike te llogaria. Ai kujtonte me mirënjohje se bashkëpunëtorët e tij myslimanë e dinin se kishte qenë dhiakon dhe megjithatë e respektuan, e ndihmuan dhe e mbajtën si llogaritar.

Kjo dëshmi ka rëndësi për interpretimin historik të përndjekjes. Shtypja ishte politikë shtetërore dhe ideologjike; ajo nuk duhet shndërruar në kundërvënie ndërfetare. Kanxheri vetë dëshmon për solidaritetin e njerëzve të një besimi tjetër, të cilët nuk e poshtëruan për identitetin e tij kishtar. Në një artikull që kërkon të kuptojë qëndresën e besimit, kjo marrëdhënie njerëzore është po aq domethënëse sa vuajtja e shkaktuar nga sistemi.

Varfëria vazhdoi edhe pas viteve të punës. Kur Karakitsiosi e vizitoi në shtëpi më 1994, gjeti një banesë shumë të vogël dhe të thjeshtë. Kanxheri tregonte se më parë kishte pasur një banesë më të madhe, të cilën e kishte lënë që ta merrte nipi i Kryepiskopit Paisi, ndërsa vetë ishte vendosur në shtëpinë e vogël. Intervistuesi e interpreton këtë episod në mënyrë akuzuese, por dëshmia e Kanxherit nuk jep të dhëna të mjaftueshme për rrethanat juridike. Ajo që dokumentohet është thjeshtësia e kushteve në të cilat jetonte familja e tij.[1]

Gjatë privatizimit të banesës, Kanxheri duhej të paguante 350 000 lekë të vjetra. Sipas fjalëve të tij, Kryepiskopi Anastas e ndihmoi financiarisht. Ky kujdes nuk ishte vetëm ndihmë materiale; ai tregonte se, në ringritjen e Kishës, klerikët e moshuar dhe të dëmtuar nga përndjekja nuk shiheshin si mbetje e një kohe të shkuar, por si bartës të gjallë të kujtesës dhe të traditës.

10. Besimi i fshehtë në familje

Në bisedën e parë, Kanxheri thoshte se gjatë ndalimit nuk mund të bënte asgjë për Orthodhoksinë, sepse si dhiakon nuk mund të kryente detyrat e priftit. Ky pohim i referohej kufijve të gradës së tij dhe pamundësisë për të celebruar Misteret. Dëshmia e vajzës së tij, megjithatë, zbulon se ai nuk kishte pushuar së foluri për besimin dhe së ndihmuari jetën kishtare brenda mundësive të tij.[4]

Gjatë një takimi të mëvonshëm në Selanik, ku Kanxheri kishte shkuar për kontroll mjekësor, vajza e tij Floreta tregoi një ngjarje që i ati nuk ia kishte rrëfyer intervistuesit. Në vitin 1980, në kulmin e ndalimit të fesë, fëmijët e saj u pagëzuan fshehurazi në shtëpi. Kumbar ishte një i afërm besimtar nga Zagoria. Prifti Kozma nga Vlora erdhi me Miron e Shenjtë dhe kryqin. Kanxheri ishte i pranishëm dhe psalte gjatë shërbesës.[1]

Rreziku ishte i madh. Floreta kujtonte se i ati psalte me zë të fortë. Familjarët i thoshin «më ngadalë, më ngadalë», nga frika se mund të dëgjohej jashtë. Por ai, sipas përshkrimit të saj, vazhdonte me ngazëllim, sikur të ishte pushtuar nga gëzimi i çastit. Në atë shtëpi, pas shumë vitesh heshtjeje të imponuar, zëri i dhiakonit dëgjohej sërish në një shërbesë.

Kur Karakitsiosi e pyeti përse nuk e kishte treguar më parë këtë ngjarje, Kanxheri e uli rëndësinë e vet: ndoshta vajza po e tepronte, tha, dhe «Perëndia i di». Përgjigjja e tij mund të lidhet me përulësinë, por edhe me zakonin e heshtjes së fituar gjatë dekadave të frikës. Floreta këmbënguli që ngjarjet të tregoheshin «që të mos i hajë dheu». Falë saj, ruhet sot një nga dëshmitë më të rëndësishme për vazhdimësinë e jetës sakramentale gjatë ndalimit.

Një pyetje e mëvonshme e intervistuesit përmend pagëzimin e nipërve «më 1980 dhe 1981». Materiali nuk e sqaron nëse bëhej fjalë për dy shërbesa të ndara ose për pasaktësi në riprodhimin e datës. Emrat janë dhënë në tekstin greqisht në një formë të dëmtuar dhe nuk mund të rindërtohen të gjithë me siguri. Faktet e qëndrueshme janë prania e at Kozmait, Miroja e Shenjtë, kryqi, pjesëmarrja e Kanxherit dhe karakteri i fshehtë i pagëzimit.[4]

At Kozmai nuk pranoi pagesë. Kanxheri e kujtonte atë, së bashku me at Gaqon e Tiranës dhe ikonom Marko Papajanin, si klerik me jetë të thellë shpirtërore. Ky vlerësim është dëshmi personale për autoritetin e tyre moral dhe nuk duhet ngatërruar me një vendim zyrtar të Kishës për shenjtërinë e tyre.

11. Një dëshmitar i kujtesës së Kishës së përndjekur

Pozita e Kanxherit në Kryepiskopatë dhe afërsia me klerikët e brezit të vjetër e bënë dëshmitar të fateve të shumë shërbyesve të Kishës. Në intervistë ai thoshte se në Tiranë kishin shërbyer katër priftërinj të vjetër, të cilët kishin fjetur njëri pas tjetrit. Përmendte me respekt ikonom Marko Papajanin, i cili nuk arriti ta shihte rihapjen e kishave.

Një pjesë e rëndësishme e rrëfimit i kushtohet Kryepiskopit Kristofor Kisi. Kanxheri e kishte njohur që nga koha e seminarit dhe kishte qëndruar pranë tij për vite. Pas largimit nga drejtimi i Kishës, Kryepiskopi Kristofor jetoi i izoluar në një banesë pranë kishës së Shën Prokopit në Tiranë. Kanxheri tregon se një psalt vuri re se kryepiskopi nuk kishte dalë, si zakonisht, për të ecur në kopsht. Njoftoi administratën e Kishës; pasi nuk morën përgjigje nga brenda, thirrën autoritetet, hapën dritaren dhe hynë në dhomë. E gjetën të shtrirë pranë shtratit, të vetëdijshëm, por pa mundur të fliste. U dërgua në spital dhe fjeti pak ditë më vonë.[1]

Në intervistë Kanxheri përcjell edhe shpjegimin e autoriteteve, sipas të cilit Kryepiskopi kishte pirë gabimisht një lëng të përdorur në eksperimentet e tij, duke e marrë për ujë. Ky shpjegim nuk ishte dëshmi e drejtpërdrejtë e Kanxherit për shkakun e ngjarjes. Një botim tjetër i «Ngjalljes», i mbështetur në shënimet e at Marko Papajanit, e jep shkakun e vdekjes si hemorragji cerebrale dhe datën 17 qershor 1958. Prandaj artikulli ruan dëshminë e Kanxherit për gjetjen dhe dërgimin në spital, por nuk përdor versionin e dëgjuar për të përcaktuar shkakun e vdekjes.[5]

Kujdesi i tij për kujtesën e Kryepiskopit Kristofor u shfaq edhe shumë vite më vonë. Pas fjetjes së kryepiskopit, Kanxheri kishte blerë nga zotëruesi i atëhershëm një engolpion historik që i kishte përkitur atij dhe e ruajti për dekada. Kur Kisha u ringrit, ia dorëzoi Kryepiskopit Anastas që objekti të vendosej në muzeun e Kishës. Gjesti ishte i heshtur, por domethënës: ruajtja e trashëgimisë materiale shoqëronte ruajtjen e kujtesës së njerëzve.[5]

Kanxheri dha gjithashtu të dhëna për episkopin ndihmës Irine Banushi. Sipas kujtesës së tij, episkopi u burgos dy herë me akuza për propagandë, u largua nga Manastiri i Ardenicës, punoi në magazinat e një kooperative në Lushnjë dhe, pasi u sëmur rëndë, u kthye në Tiranë, ku vdiq në shtëpinë e një mbese. Shifrat e dënimeve dhe hollësitë shëndetësore të këtij rrëfimi kërkojnë kontroll me burime të tjera. Vlera e dëshmisë qëndron te mënyra se si Kanxheri e vendoste vuajtjen e vet brenda fatit të përbashkët të klerit të përndjekur.

12. Nga ndalimi i fesë te ruajtja e praktikës orthodhokse

Kur u pyet për periudhën 1967–1990, Kanxheri dha një përmbledhje të ashpër: disa klerikë u burgosën, disa u vranë, të tjerë u internuan larg vendbanimeve së bashku me familjet; disa kisha u shembën, ndërsa të tjera mbijetuan. Njerëzit kishin frikë të shfaqeshin, por jeta fetare nuk u zhduk. Familjet vazhdonin të kremtonin Pashkën dhe Krishtlindjen dhe të ngjyrosnin vezë të kuqe.[1]

Dëshmia e tij plotësohet në material nga Maria Seker(i), një grua nga Shkodra që shërbeu si përkthyese gjatë takimit në Selanik. Ajo kujtonte se, para Pashkës, vezët zhdukeshin nga tregu për të penguar zakonin e ngjyrosjes së tyre. Familjet, megjithatë, ruanin fshehurazi disa vezë. Në vendin e punës, gratë mbanin agjërimin, por kur pyeteshin, e mohonin dhe thoshin se ushqimi thjesht nuk u pëlqente. Kjo dëshmi nuk është pjesë e drejtpërdrejtë e biografisë së Kanxherit, por ndihmon të kuptohet mjedisi në të cilin u kryen edhe pagëzimet e fshehta të familjes së tij.

Besimi u ruajt përmes veprimeve të vogla, shpesh të fshehura: lutja e mësuar përmendësh, shenja e kryqit brenda shtëpisë, agjërimi i maskuar si zgjedhje ushqimore, vezët e ruajtura për Pashkë, pagëzimi pa kambana dhe pa praninë e bashkësisë së gjerë. Këto nuk zëvendësonin jetën e plotë kishtare, por ruanin lidhjen me të dhe përgatitën kthimin e saj kur ndalimi mori fund.

13. Rihapja e kishës së Ungjillëzimit

Rënia e regjimit e gjeti Kanxherin të moshuar dhe të lodhur nga vuajtjet, por ai u kthye në Kishë «që ditën e parë». Dëshmia e tij për rihapjen plotësohet dhe saktësohet nga shkrimi i Nasi Hobdarit, botuar në gazetën «Ngjallja». Besimtarët e Tiranës kërkuan kthimin e godinës së kishës së Ungjillëzimit të Hyjlindëses, e cila ishte përdorur si palestër sportive. Më 4 shkurt 1991 u zhvillua një mbledhje me 38 pjesëmarrës dhe u zgjodh një këshill provizor prej shtatë vetash: at Gaqo Petri, kryedhiakon Sotir Kanxheri, dhiakon Spiro Findiku, Petraq Rama, Dhimitër Beduli, Dhimitër Sinjari dhe Stavri Bojaxhiu. Këshilli hartoi planin e punimeve për përshtatjen e godinës.[6]

Gjendja ishte e rëndë. Dyshemeja, muret dhe hapësira e altarit ishin dëmtuar; mungonin ikonostasi dhe pajisjet liturgjike. Besimtarë të shumtë punuan për pastrimin dhe rregullimin. Ikonostasi i përkohshëm u ndërtua me pjesë të parketit dhe u vesh me letër, mbi të cilën u vendosën ikona. Kanxheri e kujtonte ndërtesën si një magazinë të zbrazur dhe theksonte se kishin punuar pa pagesë për ta bërë përsëri kishë. Shifra e tij prej nëntë muajsh punë nuk mund të lidhet vetëm me javët midis mbledhjes së 4 shkurtit dhe Liturgjisë së 31 marsit; ka të ngjarë të përfshijë angazhimin më të gjatë në riorganizimin e jetës kishtare.[1]

Më 31 mars 1991 u kremtua Liturgjia Hyjnore. Shërbeu at Gaqo Petri me kryedhiakon Sotir Kanxherin dhe dhiakon Spiro Findikun; psaljet i drejtoi Dhimitër Beduli. Kisha u mbush me njerëz. Shumë prej tyre e përjetonin për herë të parë pas gati një çerek shekulli një Liturgji publike në kryeqytet. Lotët e gëzimit dhe falënderimi ndaj Perëndisë shënuan atë ditë.[6]

Në intervistë Kanxheri kujtonte mungesën e pajisjeve të zakonshme: qirinjtë i kishin bërë vetë, ndërsa enë të shenjta dhe verë liturgjike ishin sjellë nga familje orthodhokse. Në një pjesë të dialogut ai thotë se nuk kishte kambanë, kurse Hobdari përmend tingujt e kambanës. Kjo mospërputhje e vogël tregon se kujtimet e mëvonshme nuk përputhen gjithmonë në çdo hollësi; thelbi i përbashkët është varfëria materiale, puna e bashkësisë dhe rikthimi i adhurimit publik.[6]

Titulli i vendosur në materialin greqisht e daton gabimisht Liturgjinë më 31 mars 1990, ndërsa vetë dialogu dhe burimi zyrtar e vendosin qartë më 31 mars 1991. Kjo është data që duhet mbajtur. Kur u pyet kë kishin përmendur në një kohë kur ende nuk kishte kryepiskop në detyrë, Kanxheri u përgjigj: «Përmendëm vetëm Krishtin... Kryepiskopin e përhershëm kemi Krishtin». Fjalia shpreh bindjen se Kisha kishte mbetur e gjallë në Krishtin edhe kur organizimi i saj ishte rrënuar. Ajo nuk duhet përdorur si përshkrim i plotë teknik i formulave liturgjike të asaj dite, të cilat intervista nuk i regjistron.

Për Kanxherin, rihapja e Kishës ishte një nga dy gëzimet më të mëdha të jetës. Gëzimi i parë kishte qenë lirimi nga burgu dhe takimi me fëmijët; i dyti, çasti kur pa përsëri kishën të hapur. «Tani do të vdes i lumtur», thoshte. Edhe bashkëshortja, e cila kishte vuajtur dhe ishte përçmuar gjatë viteve të dënimit, e ndiente veten të përligjur kur e pa sërish të shoqin duke shërbyer në Kishë.[1]

14. Pranë Kryepiskopit Anastas në ringritjen e Kishës

Me ardhjen e Kryepiskopit Anastas nisi një fazë e re. Kanxheri shërbeu si kryedhiakon i tij dhe u bë një nga bashkëpunëtorët e afërt në vitet e para të ringritjes. Përvoja e tij liturgjike, njohja e administratës së vjetër, aftësitë ekonomike dhe kujtesa e historisë së Kishës ishin veçanërisht të çmuara në një kohë kur gjithçka duhej rindërtuar.

Burimet japin dy versione të ndryshme për mundësinë e dorëzimit të tij në prift. Në intervistën e Karakitsiosit, Kanxheri thotë se ai vetë i kishte kërkuar Kryepiskopit të bëhej prift, ndërsa Kryepiskopi i ishte përgjigjur se i duhej si kryedhiakon për të mësuar dhiakonët e rinj. Në fjalën e përmortshme të vitit 2000, Kryepiskopi Anastas kujton të kundërtën: ai kishte këmbëngulur që Sotiri të dorëzohej prift dhe më pas të merrte ofiqin e ikonomit e të protopresviterit, por Kanxheri kishte kërkuar me përulësi të mbetej pranë tij si kryedhiakon.[7]

Nuk është e mundur të pajtohen plotësisht këto dy kujtime. Mund të pasqyrojnë biseda të ndryshme, faza të ndryshme ose mënyra të ndryshme të kujtimit të së njëjtës çështje. E sigurt është se Kanxheri mbeti kryedhiakon deri në fund dhe se shërbimi i tij në këtë gradë u vlerësua si i domosdoshëm për formimin e brezit të ri. Ai vetë thoshte se Perëndia e kishte denjësuar të paraqiste rreth tetëdhjetë kandidatë përpara episkopit në shërbesat e dorëzimit. Shifra është kujtim personal dhe nuk do të thotë se ai kryente dorëzimet, të cilat i përkasin shërbesës episkopale. Roli i tij ishte ai i kryedhiakonit me përvojë, që përgatiste, udhëzonte dhe shoqëronte kandidatët në hapat e parë liturgjikë.[1]

Në këtë pikë, fjala e përmortshme e Kryepiskopit Anastas e vërteton thelbin e dëshmisë. Ai u drejtohej klerikëve të rinj që Sotiri «i kishte ndjekur dhe i kishte ndihmuar me shumë dashuri në hapat e tyre të parë» dhe i ftonte të vazhdonin veprën e tij me besim, trimëri, durim dhe përkushtim ndaj Krishtit.[2]

Kanxheri nuk e ndante përgatitjen liturgjike nga formimi shpirtëror. Kur intervistuesi i sugjeroi që një nip ose dhëndër i tij të bëhej klerik, ai u përgjigj se së pari duhej të besonin, të bëheshin të krishterë në thellësi dhe të pagëzoheshin shpirtërisht në emrin e Krishtit. Kisha, thoshte ai, kishte nevojë për priftërinj besimtarë, jo vetëm për njerëz me njohuri. Fjalët e tij nuk zhvlerësojnë dijen, por kërkojnë që dituria theologjike të bashkohet me jetën në Krishtin.

Burimet zyrtare dëshmojnë se ai vazhdoi të shërbente në kremtime dhe të shoqëronte Kryepiskopin. Në një lajm të marsit 1994 përmendet pranë Kryepiskopit Anastas gjatë një vizite në Kryegjyshatën Botërore Bektashiane për urimin e festës së Novruzit. Një tjetër lajm e rendit mes klerikëve që kremtuan Ujin e Bekuar në kishën e Ungjillëzimit. Këto të dhëna tregojnë praninë e tij aktive në jetën liturgjike dhe në marrëdhëniet e respektit ndërfetar.[8]

15. Përulësia dhe vetëdija për shërbimin

Intervistuesi e përshkruante Kanxherin si të butë dhe të përulur. Kur i përcillte fjalët e mira që kishte dëgjuar për të, ai përgjigjej se nuk ishte aq i mirë sa dukej dhe se brenda vetes mbante njeriun e dobët e mëkatar. Në bisedën e vitit 1994 tha: «Jam dhiakoni i përulur i Krishtit, shumë mëkatar». Nuk pranonte ta paraqiste veten si një figurë të lartë shpirtërore dhe shmangte rrëfimet që mund ta vendosnin në qendër.

Kur u pyet nëse gjatë viteve të ndalimit kishte parë shenja të jashtëzakonshme nga Perëndia, Hyjlindësja ose shenjtorët, u përgjigj se ishte i padenjë dhe i zënë me nevojat e jetës. Pastaj heshti. Kjo përgjigje është e rëndësishme sepse e mban dëshminë e tij larg një rrëfimi të zbukuruar me ngjarje të jashtëzakonshme. Forca e jetës së tij gjendet te besnikëria e përditshme: lutja, durimi, puna, familja dhe kthimi në shërbim.

Ai e përmblidhte rrugën e vet me fjalët se kishte punuar në Kishë afro pesëdhjetë e pesë vjet dhe e kishte zgjedhur me vetëdije këtë drejtim. Lutja e tij ishte të ruante mendjen dhe të mbetej deri në frymën e fundit shërbëtori mëkatar i Krishtit. Ky formulim bashkon dy shtyllat e personalitetit të tij: vetëdijen e qëndrueshme për thirrjen dhe përulësinë përpara Perëndisë.

16. Vitet e fundit dhe dëshmia e Kishës për të

Vitet e burgut, puna e detyruar dhe mosha kishin lënë gjurmë në shëndetin e Kanxherit. Kryepiskopi Anastas, së bashku me at Justinin, u kujdes që ai të udhëtonte me avion në Selanik për vizita mjekësore. Pikërisht gjatë këtij udhëtimi u regjistrua dëshmia e vajzës së tij për pagëzimet e fshehta. Megjithë gjendjen shëndetësore, ai vazhdoi të shërbente në kishën e Ungjillëzimit deri pak muaj para fjetjes. Ndërroi jetë më 27 mars 2000, në moshën 78-vjeçare. Shërbesa e përmortshme u kryesua nga Kryepiskopi Anastas në të njëjtën kishë ku kryedhiakoni kishte shërbyer përpara përndjekjes dhe ku ishte kthyer në vitin 1991.[2]

Botimi zyrtar i Kishës për fjetjen e tij shton një vlerësim të pasur të personalitetit dhe veprës. Kryepiskopi Anastas e kujtoi si njeriun e parë që kishte qëndruar pranë tij brenda Kishës dhe kishte luftuar me fuqinë e talentin e vet për ringritjen e saj. E përshkroi si të zgjuar, largpamës, me takt, konsekuent, dinjitoz, të drejtë në gjykim dhe të ndershëm në punë. Këto cilësi shpjegojnë pse përvoja e Kanxherit u përdor jo vetëm në altar, por edhe për rindërtimin e sistemit financiar dhe administrimin e pasurive kishtare.[2]

Në përkujtimet e mëvonshme, Kisha theksoi tri aspekte të trashëgimisë së tij: zërin melodioz që drejtonte besimtarët në lutje; gatishmërinë për të këshilluar këdo që kërkonte ndihmë; dhe kontributin si dëshmitar i drejtpërdrejtë i më shumë se pesëdhjetë vjetëve të historisë kishtare. Ai përfaqësonte një urë ndërmjet Kishës së para përndjekjes dhe brezit që duhej ta rindërtonte atë pas vitit 1991.[9]

17. Vlera historike dhe theologjike e dëshmisë së tij

Jeta e Sotir Kanxherit mund të lexohet në tri rrafshe të lidhura mes tyre. Së pari, ajo është dëshmi për mekanizmat e përndjekjes: goditjen ndaj administratës kishtare, akuzën e sajuar, procesin pa mbrojtje reale, izolimin, dhunën gjatë marrjeve në pyetje, punën e detyruar, papunësinë pas lirimit dhe ndalimin e ushtrimit të shërbesës. Përndjekja nuk synonte vetëm trupin e klerikut; ajo kërkonte të shkatërronte identitetin, marrëdhëniet familjare dhe vazhdimësinë institucionale të Kishës.

Së dyti, jeta e tij tregon format e qëndresës shpirtërore. Kanxheri nuk kishte mundësi të organizonte kundërshtim të hapur. Qëndresa e tij ishte ruajtja e lutjes në qeli, sjellja e krishterë ndaj bashkëvuajtësve, mosmohimi i identitetit klerikal, pjesëmarrja në jetën e fshehtë sakramentale dhe besnikëria ndaj dorëzimit edhe kur nuk mund ta ushtronte publikisht.

Së treti, ajo dëshmon se ringritja e Kishës nuk filloi nga një boshllëk absolut. Kur ndërtesat u kthyen, ekzistonin ende njerëz që mbanin në kujtesë rendin liturgjik, administrimin, historinë dhe frymën e shërbimit. Kanxheri ishte një prej tyre. Ai ndihmoi në pastrimin e kishës, shërbeu në Liturgjinë e parë, formoi dhiakonët e rinj, kontribuoi në financat dhe në administrimin e pasurive dhe ruajti kujtime e objekte historike.

Simboli më i plotë i jetës së tij mbetet kryqi prej uji. Në murin e qelisë ai shfaqej për pak dhe pastaj thahej. Për syrin e rojës mund të mos mbetej asnjë gjurmë; për njeriun që lutej, ai ishte shenja e një besnikërie që nuk u zhduk. Shumë vite më vonë, i njëjti dhiakon që lutej përpara atij kryqi të përkohshëm qëndroi përsëri në altar dhe drejtoi popullin në lutje. Këtu qëndron kuptimi i dëshmisë së tij: përndjekja e ndërpreu shërbesën e dukshme, por nuk arriti të shuante lidhjen me Krishtin dhe Kishën.

Siç kishte raportuar UGO, fjalimi lamtumirës për Kryepishkopin Anastas kujtoi bashkëpunëtorët e tij më të afërt në ringritjen e Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, mes të cilëve edhe kryedhiakon Sotir Kanxheri, dhe theksoi vazhdimësinë e shërbesës kishtare pas viteve të përndjekjes.

Shënime

[1] Eleftherios Karakitsios, pjesa «Διάκονος π. Σωτήρης Καντζέρης» në veprën Klerikë dhe dhiakonë orthodhoksë që i mbijetuan regjimit ateist në Shqipëri, 1945–1990, Selanik, 2001. Materiali i përdorur përmban bisedën e 17 janarit 1993, intervistën në banesën e Kanxherit gjatë verës 1994 dhe një bisedë të mëvonshme në Selanik. Teksti i vënë në dispozicion ka gabime optike, përsëritje dhe ndërthurje paragrafësh; citimet janë përkthyer me kujdes nga greqishtja, pa u paraqitur si botim kritik i origjinalit.

2] «Fjeti Kryedhiakoni Sotir Kanxheri», Ngjallja, prill 2000, f. 3; teksti ruhet në [arkivin zyrtar të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë. Ky burim jep datën e plotë të lindjes, vitet e Liceut, shërbimin në Manastirin e Shën Naumit, detyrat financiare, gradimin më 1965, datën e fjetjes dhe pjesë nga fjala e Kryepiskopit Anastas.

[3] Për dënimin fillestar, intervista e vitit 1993 jep katër vjet, ndërsa ajo e vitit 1994 jep pesë. Të dyja dëshmojnë uljen në dy vjet; intervista e dytë shton se Kanxheri u lirua me kusht para përfundimit. Për punën në Bulqizë ai përmend tre muaj, ndërsa Floreta gjashtë muaj. Këto variante janë ruajtur dhe nuk janë harmonizuar në mënyrë artificiale.

[4] Floreta e daton pagëzimin më 1980. Një pyetje e mëvonshme e intervistuesit përdor vitet 1980 dhe 1981. Materiali nuk lejon të përcaktohet me siguri numri dhe data e shërbesave. Pjesëmarrja e Kanxherit duhet kuptuar sipas gradës së tij si dhiakon; prania e priftit Kozma dhe e Miros së Shenjtë është thelbësore për kryerjen e Misterit.

5] «Për Kryepiskop Hristofor Kissin», Ngjallja, arkivi zyrtar i Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, [teksti online. Artikulli dëshmon marrëdhënien e Kanxherit me Kryepiskopin Kristofor, ruajtjen e engolpionit dhe të dhënat e at Marko Papajanit për vdekjen më 17 qershor 1958 nga hemorragjia cerebrale.

6] Nasi Hobdari, «15 vjet më parë në Tiranë / Liturgjia e parë Hyjnore në kishën e shndërruar në palestër», Ngjallja, 2006, [arkivi zyrtar. Artikulli jep mbledhjen e 4 shkurtit 1991, përbërjen e këshillit provizor, punimet dhe Liturgjinë e 31 marsit 1991.

[7] Varianti i Karakitsiosit dhe fjala e përmortshme e Kryepiskopit Anastas ndryshojnë për atë se kush e propozoi dorëzimin në prift dhe kush kërkoi vazhdimin e shërbimit si kryedhiakon. Përfundimi i sigurt është se Kanxheri mbeti kryedhiakon dhe u ngarkua me udhëzimin e klerikëve të rinj.

8] «Lajme të shkurtra nga jeta e Kishës (mars–prill 1994)», [arkivi zyrtar; «Festohet dita e Ujit të Bekuar», arkivi zyrtar.

9] «Të paharruar!», Ngjallja, 2001, [arkivi zyrtar; «Nderim e respekt për kujtimin dhe punën e tyre», Ngjallja, 2003, arkivi zyrtar.

Bibliografia

Hobdari, Nasi. «15 vjet më parë në Tiranë / Liturgjia e parë Hyjnore në kishën e shndërruar në palestër». Ngjallja. 2006. Arkivi zyrtar i Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë. Konsultuar më 21 shtator 2026. https://orthodoxalbania.org/2026/ngjallja/15-vjet-me-pare-ne-tirane-liturgjia-e-pare-hyjnore-ne-kishen-e-shnderruar-ne-palester/.

Karakitsios, Eleftherios, protopresviter, doktor i Theologjisë. Klerikë dhe dhiakonë orthodhoksë që i mbijetuan regjimit ateist në Shqipëri, 1945–1990. Selanik, 2001. Pjesa «Διάκονος π. Σωτήρης Καντζέρης». Titulli shqip është përkthimi i të dhënave bibliografike të ofruara; botuesi dhe numrat e faqeve duhet të plotësohen nga frontespici dhe kopja e shtypur.

Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë. «Fjeti Kryedhiakoni Sotir Kanxheri». Ngjallja, prill 2000, f. 3. Konsultuar më 21 shtator 2026. https://orthodoxalbania.org/2026/ngjallja/fjeti-kryedhiakoni-sotir-kanxheri/.

———. «Të paharruar!». Ngjallja. 2001. Konsultuar më 21 shtator 2026. https://orthodoxalbania.org/2026/ngjallja/te-paharruar/.

———. «Nderim e respekt për kujtimin dhe punën e tyre». Ngjallja. 2003. Konsultuar më 21 shtator 2026. https://orthodoxalbania.org/2026/ngjallja/nderim-e-respekt-per-kujtimin-dhe-punen-e-tyre/.

———. «Për Kryepiskop Hristofor Kissin». Ngjallja. Pa datë të identifikuar në faqen e konsultuar. Konsultuar më 21 shtator 2026. https://orthodoxalbania.org/2026/ngjallja/per-kryepiskop-kristofor-kissin/.

———. «Lajme të shkurtra nga jeta e Kishës (mars–prill 1994)». Ngjallja. 1994. Konsultuar më 21 shtator 2026. https://orthodoxalbania.org/2026/ngjallja/lajme-te-shkurtra-nga-jeta-e-kishes-mars-prill-1994/.

———. «Festohet dita e Ujit të Bekuar». Ngjallja. Pa datë të identifikuar në faqen e konsultuar. Konsultuar më 21 shtator 2026. https://orthodoxalbania.org/2026/ngjallja/festohet-dita-e-ujit-te-bekuar-2/.

Përgatiti Dr. Th Bambulla

Lexo gjithashtu