Liturgjia Hyjnore: Flijimi i Krishtit dhe zhvillimi i saj historik

Liturgjia Hyjnore vijon të jetë në qendër të studimit teologjik për kuptimin e saj më të thellë, atë të Flijimit dhe të Kungimit me Trupin e Krishtit. Sipas pjesës së parë të këtij studimi, kjo pjesë e dytë shpjegon si flijimet e Besëlidhjes së Vjetër u përmbushën në Flijimin e Kryqit dhe si Liturgjia u zhvillua historikisht deri te format e sotme.

Hyrje në Liturgjinë Hyjnore

B. Flijimi

Por Liturgjia Hyjnore nuk është vetëm përkujtim dhe falënderim. Ajo është edhe diçka tjetër, më e lartë: është edhe Flijim. Për ta kuptuar më mirë këtë karakter të saj kaq të rëndësishëm, duhet të themi disa fjalë për flijimet në periudhën para Krishtit.

Flijimet në periudhën para Krishtit

Kur njeriu mëkatoi në Parajsë, gjëja e parë që ndjeu ishte faji. Brenda vetes dëgjoi zërin e ndërgjegjes që e qortonte për shkeljen e urdhërimit hyjnor. Kjo ndjenjë iu përcoll mbarë gjinisë njerëzore. Prandaj të gjithë popujt ndienin fuqishëm nevojën për t'u çliruar nga faji i mëkatit. Si mjet shpëtimi menduan flijimet. Merrnin kafshët më të zgjedhura, i therinin dhe i digjnin mbi altarë si një blatim për perënditë e tyre. Besonin se nëpërmjet këtyre flijimeve mund të shlyenin fajin dhe të çliroheshin nga zemërimi hyjnor.

Edhe populli jude, i vetmi popull i lashtësisë që besonte në Perëndinë e vërtetë, ofronte flijime. Detyrën e paraqitjes së flijimeve e mori rendi i priftërinjve dhe i kryepriftërinjve, të cilët rridhnin nga fisi i Levit (Num. 8:5-6). Kryeprifti i parë i Izraelit ishte Aaroni, vëllai i Moisiut. Megjithatë, gjaku i të gjitha këtyre flijimeve nuk kishte fuqi të falte mëkatet dhe t'i çlironte njerëzit nga faji, siç thekson apostull Pavli (Hebr. 10:4). Ai sillte vetëm një lehtësim të vogël dhe të përkohshëm. Arsyeja është se mëkati nuk përbën një ngjarje të vogël e të parëndësishme. Ai është një e keqe me përmasa të jashtëzakonshme, një tërmet që tronditi rendin moral brenda krijimit të Perëndisë; mëkati është kryengritja e njeriut kundër Perëndisë.

Flijimi i Krishtit është flijimi më i lartë shlyes

Nëpërmjet mëkatit, njeriu u largua nga Perëndia (Rom. 7:14). Fuqia e mëkatit e mbante rob të pasioneve dhe të pafuqishëm për të bërë diçka që të çlirohej. Për më tepër, në botë hynë e keqja, prishja dhe vdekja. Përballë kësaj gjendjeje tragjike të njeriut, dashuria e Perëndisë nuk mund të qëndronte e pandjeshme. Mirësia e Tij kërkonte që Ai të vepronte për ta zhdukur mëkatin dhe për ta shpëtuar krijesën e Tij prej tij.

Sigurisht, siç shpjegon Shën Grigor Pallamai (shih EPE 9, 422-481), Perëndia mund të vepronte me fuqinë e Tij dhe ta shpëtonte njeriun vetëm me një fjalë. Mirëpo kjo do të binte në kundërshtim me drejtësinë e Tij. Vepra e shpëtimit të njeriut, të cilën e kërkonte dashuria e Perëndisë, duhej të ishte në përputhje edhe me drejtësinë e Tij. Drejtësia hyjnore kërkonte të ofrohej një flijim shlyes, i barasvlershëm dhe me peshë të njëjtë me mëkatin. Siç thekson edhe Shën Athanasi i Madh, «duhej të ndodhte një vdekje, të ofrohej një flijim për gjininë njerëzore, që të shlyhej borxhi të cilin e kishin të gjithë» (Shën Athanasi i Madh, Mbi Mishërimin, EPE 1, 278).

Cila do të ishte therorja e këtij flijimi mbarëbotëror? Sigurisht, nuk mund të ishte një kafshë ose një njeri. Por, siç thotë Shën Vasili i Madh, nuk mund të ishte as një engjëll. Shpëtimi i njeriut të rënë u realizua përfundimisht nëpërmjet Flijimit në Kryq të Birit të Perëndisë, Zotit tonë Jisu Krisht. «Atë Perëndia e paracaktoi, para gjithë shekujve, që të bëhej mjet shlyerjeje dhe pajtimi ndërmjet njerëzve dhe Perëndisë» (Rom. 3:25). Krishti është Qengji qiellor që dërgoi Perëndia, i Cili mori mbi vete mëkatet e botës (Joan. 1:29).

Atë që nuk e arritën dot të gjitha flijimet e lashtësisë, e përmbushi Flijimi i Golgothasë. Kjo ndodhi sepse Flijimi i Krishtit nuk ishte flijimi i një njeriu të thjeshtë, por Flijimi i Perëndinjeriut, i cili kishte fuqi të pafundme. Siç thekson apostull Pavlλi, «Perëndia ishte në Krishtin, duke e pajtuar botën me veten» (2 Kor. 5:19). Me gjakun që derdhi mbi Kryq, Ai solli paqen ndërmjet qiellit dhe tokës (Kol. 1:20). Kështu, gjaku i Krishtit u bë shpërblesa me të cilën Ai na çliroi nga mëkati, prishja dhe vdekja dhe na dhuroi jetën e përjetshme. Në këtë mënyrë u ndërthurën në harmoni dashuria dhe drejtësia e Perëndisë.

Në Liturgjinë Hyjnore ripërjetojmë Flijimin e Krishtit

Flijimi i Krishtit në Kryq u krye një herë në historinë e botës. Mirëpo të mirat dhe bekimet që burojnë prej tij kanë fuqi të përjetshme dhe u ofrohen të gjithë njerëzve. Që ato të bëhen pronë e të krishterëve të çdo epoke, Zoti caktoi që ai Flijim të vazhdojë në mënyrë të pagjakshme, nëpërmjet Misterit të Eukaristisë Hyjnore, deri në mbarimin e kohëve.

Gjatë kremtimit të Misterit të Eukaristisë Hyjnore ripërjetohet Flijimi i Golgothasë. Besimtarët që marrin pjesë në të i ofrojnë Perëndisë Atë Flijimin e Birit të Tij të vetëmlindur dhe marrin të gjitha dhuratat që burojnë nga ky Flijim. Siç thotë një tropar i Shërbesës së Kungimit Hyjnor, Krishti, pasi ia ofroi një herë veten Perëndisë Atë, «flijohet vazhdimisht, duke shenjtëruar ata që marrin pjesë». Sa herë që kremtohet Liturgjia Hyjnore, ne ripërjetojmë Flijimin e Krishtit. Tryeza e Shenjtë bëhet Golgotha, ku flijohet Qengji i Perëndisë; prandaj quhet edhe Altar.

Le ta lavdërojmë, pra, Shpëtimtarin dhe Çlirimtarin tonë të madh me fjalët e Zbulesës së Joanit: «Atij që na do dhe na lau prej mëkateve tona me gjakun e Tij dhe na bëri mbretër dhe priftërinj për Perëndinë dhe Atin e Tij, Atij i qoftë lavdia dhe fuqia në jetë të jetëve. Amin» (Zbul. 1:5-6).

C. Kungimi

Përveçse përkujtim dhe Flijim, Liturgjia Hyjnore është edhe Kungim. Gjatë Liturgjisë Hyjnore Krishti nuk flijohet thjesht, por u ofrohet besimtarëve që ta marrin, të kungohen me Të. Në Liturgjinë Hyjnore marrim brenda nesh vetë Krishtin dhe bashkohemi me Të. Bëhemi «bashkëtruporë (një trup) dhe bashkëgjakësorë (një gjak) me Krishtin» (Shën Kirili i Jerusalemit, Katekizmi mistagogjik, IV, 53, PG 33, 1100). Pikërisht ky element i jep shërbesës karakterin e saj të veçantë dhe të papërsëritshëm.

Në atë natë historike të së Enjtes së Madhe, kur Krishti, si Kryeprifti i Madh, kremtoi për herë të parë Misterin e madh në Darkën Mistike, lëndët e thjeshta që kishte përpara pësuan një shndërrim mistik. Buka u bë Trupi i Krishtit dhe vera u bë Gjaku i Krishtit. Nxënësit e Tij u kunguan me vetë Trupin dhe Gjakun e Tij. I tërë Krishti - trup dhe shpirt, hyjni dhe natyrë njerëzore - u bashkua me ta dhe ata me Të.

Rreth një vit përpara Darkës Mistike, në qytetin e Kapernaumit, judenjtë i kërkuan Krishtit të bënte një mrekulli që të vërtetonte misionin e Tij hyjnor (Joan. 6:30). Dëshironin të bënte diçka të ngjashme me atë që kishte bërë Moisiu në shkretëtirë: t'u dërgonte mana nga qielli. Atëherë Krishti u tha disa fjalë me rëndësi shumë të madhe: «Unë jam buka e gjallë që zbriti prej qiellit. Nëse dikush ha prej kësaj buke, do të jetojë përjetë; dhe buka që Unë do të jap është mishi Im, të cilin do ta ofroj për jetën dhe shpëtimin e botës». Kur i dëgjuan këto fjalë, judenjtë u trazuan dhe filluan të grindeshin ndërmjet tyre, duke thënë: «Si mundet ky të na japë të hamë mishin e tij?» Jisui u tha: «Me të vërtetë, me të vërtetë po ju them: nëse nuk hani mishin e Birit të Njeriut dhe nuk pini gjakun e Tij, nuk keni jetë në veten tuaj. Ai që ha mishin Tim dhe pi gjakun Tim ka jetë të përjetshme dhe Unë do ta ngjall në ditën e fundit. Sepse mishi Im është me të vërtetë ushqim dhe gjaku Im është me të vërtetë pije. Ai që ha mishin Tim dhe pi gjakun Tim, mbetet tek Unë dhe Unë tek ai» (Joan. 6:48-56). Këto fjalë të Krishtit janë krejtësisht të qarta dhe nuk pranojnë ndonjë shpjegim tjetër.

Po aq të qarta janë edhe fjalët që tha gjatë Darkës Mistike. Pasi hëngrën atë mbrëmje, Zoti mori bukën që ndodhej mbi tryezë, e bekoi, ua dha nxënësve të Tij dhe tha: «Merrni, hani; ky është Trupi Im». Pastaj mori potirin me verë, e bekoi, ua dha nxënësve dhe tha: «Pini prej tij të gjithë; ky është Gjaku Im i Besëlidhjes së Re» (Mat. 26:26-28). Shumë heretikë, si protestantët, mësojnë se Kungata Hyjnore është bukë dhe verë që thjesht simbolizon Trupin dhe Gjakun e Krishtit. Por fjalët e Zotit janë plotësisht të qarta: «Ky është Trupi Im» dhe «Ky është Gjaku Im» (krahaso 1 Kor. 11:29; 1 Kor. 10:16).

Dikush mund të pyesë: Si bëhen buka dhe vera Trup dhe Gjak i Krishtit? Sigurisht, gjendemi përpara një mrekullie, përpara një misteri të pakapshëm nga mendja njerëzore. Por a është ky shndërrim mrekullia e vetme? A nuk ndodhin rreth nesh kaq shumë mrekulli të tjera, të cilat nuk mund t'i shpjegojë plotësisht as logjika dhe as shkenca? Si shndërrohen, për shembull, buka dhe ushqimet e tjera që hamë brenda organizmit tonë dhe bëhen mish, kocka, gjak, nerva e të tjera? Kjo mbetet e panjohur; shkenca nuk është në gjendje të japë një përgjigje të plotë. Nëse në botën natyrore ndodhin kaq shumë dukuri të mrekullueshme dhe të pashpjegueshme, përse të çuditemi se si buka dhe vera, me urdhrin krijues të Perëndisë së gjithëfuqishëm, bëhen Trup dhe Gjak i Krishtit? Për Perëndinë asgjë nuk është e pamundur.

Lind edhe një pyetje tjetër: Përse, ndërsa ato që marrim në Kungim janë Trupi dhe Gjaku i Krishtit, ne shohim dhe ndiejmë se hamë bukë dhe pimë verë? Përgjigjen e japin disa ngjarje të mrekullueshme, të cilat Perëndia lejon të ndodhin që të besojnë disa prej atyre që dyshojnë. Po sjellim një prej tyre.

Në librin Evergetinos tregohet se një murg luftonte me mendime dyshimi nëse Dhuratat e Nderuara ishin me të vërtetë Trupi dhe Gjaku i Krishtit apo vetëm simbole dhe figura. Kur murgjit e tjerë mësuan për këtë, e ftuan në një Liturgji Hyjnore, gjatë së cilës u lutën të gjithë me zjarr që Perëndia t'i tregonte të vërtetën me anë të një mrekullie dhe t'ia largonte mendimet e mosbesimit. Pas Përlëshimit, vëllai tregoi sa vijon: «Kur u dëgjua thirrja "Me frikë Perëndie, besë dhe dashuri afrohuni", vëllezërve që afroheshin për t'u kunguar u ofroheshin copa mishi. Por sapo thoshin "Amin", ato bëheshin bukë në duart e tyre. Kur u afrova edhe unë, m'u dha mish dhe nuk mundesha ta merrja. Atëherë dëgjova një zë që më pëshpëriti në vesh: "- O njeri, përse nuk kungohesh? A nuk po të ofrohet pikërisht ajo që kërkove? "- Ki mëshirë për mua, o Zot! Nuk mund të kungohem me mish. "- Mëso, pra, se po të mundej njeriu të kungohej me mish të dukshëm, atëherë në Potirin e Shenjtë do të kishte mish, ashtu siç e pe ti. Por, meqenëse njeriu nuk mund të kungohet në këtë mënyrë, Perëndia caktoi bukën e Prothesës. Nëse beson se kjo Bukë e shenjtëruar është vetë Trupi i Krishtit, atëherë merre atë që ke në duar. "- Besoj, o Zot", u përgjigja atëherë me zemër të dërrmuar. Menjëherë, mishi me të cilin po kungohesha u bë përsëri bukë. Falënderova Perëndinë dhe u kungova» (Mrekulli dhe zbulesa, botim i Manastirit të Paraklitit, f. 42). Nga kjo ngjarje kuptojmë se Perëndia e mbulon Trupin dhe Gjakun e Kungatës Hyjnore nën llojet e bukës dhe të verës, që besimtarët të mund të kungohen pa frikë. Ndjesia se po hanin mish dhe po pinin gjak do të shkaktonte frikë, tmerr dhe neveri.

Zhvillimi historik i Liturgjisë Hyjnore

Pas kësaj hyrjeje të përgjithshme, le të bëjmë një vështrim të shkurtër historik mbi mënyrën e kremtimit të Liturgjisë Hyjnore. Liturgjia Hyjnore, ashtu si e gjithë adhurimi i krishterë orthodhoks, nuk kishte që në fillim të njëjtën formë që ka sot. Fillimisht ishte shumë e shkurtër dhe e thjeshtë. Me kalimin e viteve u zhvillua dhe u pasurua me urata, lexime dhe himne, derisa arriti në formën e sotme që njohim. Megjithatë, qendra e shërbesës - bekimi i bukës dhe i verës dhe shndërrimi i tyre në Trupin dhe Gjakun e Krishtit - mbeti e pandryshuar.

Le t'i marrim gjërat nga fillimi. Liturgjia e parë Hyjnore u kremtua, siç thamë, nga vetë Zoti gjatë Darkës Mistike, në mbrëmjen e së Enjtes së Madhe. Pasi u kunguan të gjithë nxënësit, Ai u dha porosi ta kremtonin vazhdimisht këtë Mister deri në Ardhjen e Tij të Dytë, që të kujtonin me mirënjohje Flijimin që pësoi për shpëtimin e njerëzve (krahaso 1 Kor. 11:23-27). Pas Ngjitjes së Tij në qiell, apostujt, duke iu bindur porosisë së Zotit, mblidheshin çdo ditë me të gjithë besimtarët nëpër shtëpi dhe kremtonin Misterin e Eukaristisë Hyjnore (shih Vep. 2:46-47). Ungjillori Lluka thotë në mënyrë karakteristike: «Të gjithë besimtarët qëndronin me përkushtim në mësimin e apostujve, në bashkësinë vëllazërore ndërmjet tyre, në thyerjen e bukës dhe në lutje» (Vep. 2:42). Siç shohim, Eukaristia Hyjnore kremtohej së bashku me mësimin e apostujve, me lutje, me himne dhe me tryeza të përbashkëta, të quajtura «agape», sipas shembullit të Darkës Mistike.

Kalojmë tani në shekujt e parë të krishterimit. Përshkrimi më i hershëm i mënyrës së kremtimit të Liturgjisë Hyjnore në atë kohë gjendet në Apologjinë e Parë të Shën Justinit, dëshmor dhe filozof, të vitit 138 pas Krishtit. Ky përshkrim është shumë ndriçues, prandaj po e paraqesim. Apologjeti i madh shkruan: «Në të ashtuquajturën ditë të diellit, domethënë të dielën, mblidhen të gjithë besimtarët që banojnë në qytete ose në fshatra. Lexohen kujtimet e apostujve, domethënë pjesë nga Ungjijtë e shenjtë, ose shkrimet e profetëve, për aq kohë sa lejon koha. Kur lexuesi përfundon, kryesuesi merr fjalën, i këshillon besimtarët dhe i fton të imitojnë të mirat që dëgjuan. Pastaj ngrihemi të gjithë së bashku dhe i drejtojmë Perëndisë lutje. Siç thamë edhe më parë, pasi përfundojmë lutjen, ofrohen bukë, verë dhe ujë për kremtimin e Misterit. Kryesuesi fillon përsëri lutje dhe falënderime me gjithë fuqinë që ka, ndërsa populli jep pëlqimin dhe i përforcon duke thënë "Amin". Pastaj bëhet ndarja dhe marrja e atyre që u shenjtëruan me falënderim, domethënë e Trupit dhe e Gjakut të Krishtit, nga të pranishmit; ndërsa atyre që mungojnë ua dërgojnë dhjakët» (PG 6, 429-432).

Sipas këtij përshkrimi, Liturgjia Hyjnore e asaj kohe përfshinte: 1. leximin e Shkrimeve të Shenjta; 2. këshillat shpirtërore të kryesuesit; 3. lutjet e përbashkëta të klerit dhe të popullit; 4. ofrimin e Dhuratave të Nderuara, bukës, verës dhe ujit; 5. uratat dhe falënderimet e kryesuesit, të cilat përfundonin me shenjtërimin e Dhuratave të Nderuara dhe me përgjigjen «Amin» të popullit; 6. dhënien e Kungatës Hyjnore popullit të pranishëm, ndërsa atyre që mungonin ua dërgonin me dhjakët. Siç shohim, nuk ekzistonte një rend i caktuar dhe i njëjtë i Liturgjisë Hyjnore për të gjitha kishat. Në çdo mbledhje adhuruese, leximet, himnet dhe uratat caktoheshin nga kryesuesi, domethënë nga episkopi ose prifti që kryente shërbesën. Ai i formulonte dhe i shqiptonte uratat sipas njohurisë dhe fuqisë së tij shpirtërore.

Nëse vërejmë me kujdes, Liturgjia Hyjnore sot ruan të njëjtat elemente themelore që kishte edhe atëherë, më shumë se tetëmbëdhjetë shekuj më parë. Edhe sot kemi leximet nga Apostulli dhe Ungjilli, si edhe fjalët e këshillat e kryesuesit, pra predikimin. Edhe sot kemi lutje dhe lutje përgjëruese. Edhe sot kemi ofrimin e bukës, verës dhe ujit në Proskomidhinë. Më pas kemi Anaforanë e Shenjtë dhe shndërrimin e Dhuratave të Nderuara në Trupin dhe Gjakun e Krishtit, nëpërmjet uratës shenjtëruese të priftit. Në fund kemi dhënien e Kungatës Hyjnore popullit, njësoj si atëherë. Liturgjia e sotme Hyjnore është pasuruar me shumë urata dhe himne të tjera, por thelbi i saj mbetet i njëjtë.

Liturgjitë në përdorim

Me kalimin e kohës filluan të merrnin trajtë rendet e ndryshme të Liturgjisë. Secili prej tyre mban emrin e një apostulli ose të një Ati të madh të Kishës, i cili na e dorëzoi. Kemi, për shembull, Liturgjinë e Shën Jakovit, Liturgjinë e Shën Markut dhe të tjera. Nga të gjitha këto, Kisha sot ruan dhe kremton rregullisht vetëm tri: Liturgjinë e Shën Vasilit të Madh, Liturgjinë e Shën Joan Gojartit dhe Liturgjinë e Dhuratave të Parashenjtëruara.

Liturgjia e Shën Vasilit të Madh kremtohet dhjetë herë në vit: në ditën e kujtimit të tij, më 1 janar; në vigjiljen e Krishtlindjes; në vigjiljen e Theofanisë; në pesë të dielat e Kreshmës së Madhe; të Enjten e Madhe dhe të Shtunën e Madhe. Liturgjia e Shën Joan Gojartit kremtohet gjatë gjithë pjesës tjetër të vitit. Liturgjia e Dhuratave të Parashenjtëruara kremtohet të mërkurave dhe të premteve të Kreshmës së Madhe, si edhe në ditët e para të Javës së Madhe. Kjo Liturgji është më e hershme se dy të parat. Së fundi, aty ku ekziston mundësia, kremtohet edhe Liturgjia e Shën Jakovit, Vëllait të Zotit, në ditën e kujtimit të tij, më 23 tetor.

Ndarja e Liturgjisë Hyjnore

Pas atyre që thamë për kuptimin dhe zhvillimin historik të Liturgjisë Hyjnore, do të fillojmë studimin e saj. Me ndihmën e Perëndisë, do të shpjegojmë Liturgjinë Hyjnore të Shën Joan Gojartit, e cila është më e zakonshmja dhe më e njohura. Le të kërkojmë ndërmjetimet e këtij Ati të madh të Kishës sonë, që Perëndia ta bekojë përpjekjen tonë. Çështja e parë që do të na zërë është ndarja e Liturgjisë Hyjnore. Liturgjia Hyjnore ndahet në dy pjesë themelore: Liturgjia e Katekumenëve dhe Liturgjia e Besimtarëve.

Liturgjia e Katekumenëve

Liturgjia e Katekumenëve fillon pas Dhoksologjisë me thirrjen: «E bekuar është Mbretëria e Atit, e Birit dhe e Shpirtit të Shenjtë, tani e përherë e në jetë të jetëve» dhe përfundon pas Ungjillit. Quhet kështu sepse në të, në kohët e hershme, merrnin pjesë edhe katekumenët, domethënë ata që kishin besuar në predikimin e Ungjillit dhe përgatiteshin për t'u pagëzuar. Në Liturgjinë e Katekumenëve vendin kryesor e zënë leximet e shenjta: Apostulli dhe Ungjilli.

Liturgjia e Besimtarëve

Liturgjia e Besimtarëve fillon menjëherë pas Liturgjisë së Katekumenëve dhe përfundon me Përlëshimin dhe uratën «Me uratat e Etërve tanë të shenjtë...». Ajo përbën kulmin e Liturgjisë Hyjnore. Gjatë saj kremtohet Misteri i Eukaristisë Hyjnore dhe besimtarët kungohen me Trupin dhe Gjakun e Krishtit. Quhet kështu sepse në kishë qëndronin vetëm besimtarët, domethënë ata që ishin pagëzuar.

Shërbesa e Prothesës ose e Proskomidhisë

Ekziston edhe një shërbesë tjetër, e lidhur në mënyrë të pandashme me Liturgjinë Hyjnore: Shërbesa e Prothesës ose e Proskomidhisë. Ajo është një shërbesë përgatitore, gjatë së cilës përgatiten Dhuratat e Nderuara - buka dhe vera - që do të shenjtërohen në Liturgjinë Hyjnore. Në të kaluarën Proskomidhia kryhej gjatë Liturgjisë Hyjnore, në kohën e Himnit Kerubik. Më vonë, për arsye praktike, u veçua nga Liturgjia Hyjnore dhe u zhvendos në mëngjes, në fillim të Mëngjesores, si një shërbesë më vete.

Nga Libri në gjuhën Greke, Liturgjia Hyjnore, Zemra e Adhurimit të Krishterë Orthodhoks, Arkim. Epifan Haxhijankut, fq.17-30. Përktheu Dr. Th.B Vijon….

Siç kishte raportuar UGO, pjesa e parë e këtij studimi mbi Liturgjinë Hyjnore shpjegoi si Liturgjia është përkujtim dhe falënderim, para se studimi të vazhdonte me kuptimin e saj si Flijim dhe Kungim.

Lexo gjithashtu