Atë Spiro Veli ruajti shërbesën në Elbasan gjatë ateizmit.

Foto Arkivi i Dr. Th Bambulla

Atë Spiro Veli (1914–1995), meshtari që ruajti besimin në vitet e ateizmit

Pjesa I

Prejardhja, formimi dhe shërbesa përpara vitit 1967

Një jetë që përmbledh historinë e Kishës së përndjekur

Atë Spiro Veli i përkiste brezit të klerikëve orthodhoksë shqiptarë që u formuan dhe nisën shërbesën përpara vendosjes së regjimit komunist, përjetuan shkatërrimin e institucioneve fetare dhe arritën të shihnin ringjalljen e jetës kishtare pas vitit 1990. Burimi ku ruhet intervista e tij e rendit ndër priftërinjtë dhe dhjakonët që mbijetuan nga përndjekja ateiste e viteve 1945–1990 dhe e paraqet si Protopresviter e Epitrop Arkieratik të krahinës së Elbasanit. Për këtë arsye, rrëfimi i tij ka një vlerë që e tejkalon biografinë personale: ai dëshmon se besimi dhe shërbesa meshtarake mund të vazhdojnë edhe kur Kisha humbet hapësirën publike, ndërtesat dhe organizimin e saj të dukshëm. Jeta e tij, e shtrirë nga viti 1914 deri më 1995, ndahet në tri periudha të mëdha: formimi dhe shërbesa e hapur deri në vitin 1967; njëzet e tre vitet e veprimtarisë së fshehtë nën regjimin ateist; dhe rikthimi në altar pas rihapjes së kishave. Në secilën prej tyre mbetet i njëjti bosht: meshtaria si përgjegjësi ndaj Perëndisë dhe ndaj njerëzve, jo si pozitë nderi apo burim sigurie materiale.

Fëmijëria në një familje priftërore

Atë Spiro Veli lindi në vitin 1914, në fshatin Erind të krahinës së Gjirokastrës. Babai i tij, Atë Athanas Veli, ishte prift dhe mbante ofiqin e Ikonomit. Që kur ishte fëmijë, i ati e merrte me vete në shërbesat e kishës dhe kur shkonte për të bekuar shtëpitë e fshatarëve. Kështu, Spiroja u njoh herët jo vetëm me ritmin e lutjes dhe me rendin liturgjik, por edhe me përgjegjësinë baritore të meshtarit brenda bashkësisë. Erindi kishte disa kisha, ndër të cilat dy kushtuar Shën Nikollës, një Shën Athanasit dhe një Shën Marinës. Në këtë mjedis, jeta e fshatit dhe ajo kishtare ndërthureshin: festat kremtoheshin bashkërisht, populli mblidhej rreth tempullit dhe fëmijët hynin natyrshëm në botën e lutjes e të traditës. Për këtë arsye, ai nuk e paraqiste thirrjen priftërore si zgjedhje të rastësishme, por si vazhdimësi të një jete të nisur pranë të atit dhe altarit.

Seminari Orthodhoks “Apostol Pavli”

Në moshën rreth tetëmbëdhjetëvjeçare, Spiro Veli u largua nga vendlindja dhe shkoi në Tiranë, ku ndoqi Seminarin Orthodhoks “Apostol Pavli”. Në atë periudhë, seminari drejtohej nga Kryepiskopi Vasarion Xhuvani. Aty mori formim biblik, liturgjik dhe kishtar, u ushtrua në psaltikë dhe u njoh me praktikën e shërbesave. Ky arsimim do të bëhej vendimtar shumë vite më vonë, kur librat fetarë do të mungonin dhe ai do të mbështetej te kujtesa liturgjike për të vazhduar lutjen e shërbesën në fshehtësi.

Katekist dhe psalt në Durrës

Pas përfundimit të seminarit më 1936, Spiro Veli u vendos në Durrës. Fillimisht punoi si katekist dhe, njëkohësisht, kryente detyrën e psaltit në Kishën e Shën Spiridhonit. Kjo periudhë i dha mundësinë të lidhte formimin teorik me jetën konkrete të famullisë, me mësimdhënien dhe me shërbesën liturgjike.

Hirotonia dhe shërbesa priftërore në Durrës

Më 1 janar 1945 u dorëzua në gradën e dhjakut dhe, dy ditë më vonë, më 3 janar, u hirotonis në gradën priftërore. Sipas rrëfimit të tij, hirotonia u krye nga Kryepiskopi Kristofor Kisi. Në Durrës shërbeu së bashku me Atë Erazmi Jorgon dhe la mbresa të mira për urtësinë, ndershmërinë, përkushtimin dhe profesionalizmin e tij. Shërbesa në një qytet të dalë nga vitet e luftës dhe të pasigurisë e forcoi bindjen e tij se priftëria nuk është privilegj, por përgjegjësi. Meshtari duhej të qëndronte pranë njerëzve, të mos tërhiqej në vështirësi dhe të ishte i gatshëm të shërbente edhe kur mungonin mjetet dhe siguria materiale.

Delegacioni kishtar i vitit 1948

Në vitin 1948, së bashku me arkimandritin Dhimitër Kokoneshi, Atë Spiro Veli mori pjesë në një delegacion të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, i cili u dërgua në Bullgari dhe Rumani. Kontakti me jetën kishtare të këtyre vendeve i dha një përvojë të re në fushën liturgjike dhe organizative, të cilën do ta shfrytëzonte më vonë në përgjegjësitë drejtuese që iu besuan.

Përgjegjësitë në Berat dhe Elbasan

Në vitin 1951 u emërua Zëvendës i Përgjithshëm, ose Epitrop Arkieratik, i Episkopatës së Beratit, detyrë të cilën e kreu deri më 1953. Në juridiksionin e tij përfshiheshin Berati, Vlora, Fieri dhe Lushnja. Ai pohonte se kryente një pjesë të madhe të përgjegjësive që zakonisht i takonin një episkopi, me përjashtim të hirotonisjes së priftërinjve, të cilën nuk mund ta kryente si klerik i martuar. Puna e tij organizative bëri që, në vitin 1953, të emërohej Zëvendës i Përgjithshëm në Mitropolinë e Elbasanit, ku shërbeu edhe si prift. Detyrat e tij përfshinin lidhjen ndërmjet famullive, kujdesin për shërbesat, udhëzimin e klerikëve dhe përballimin e problemeve që sillte ndërhyrja gjithnjë e më e fortë e shtetit në jetën e Kishës. Këtë përgjegjësi e ushtroi publikisht deri në vitin 1967.

Familja përballë sprovës që po afrohej

Atë Spiro Veli ishte i martuar me Sofinë dhe kishte gjashtë fëmijë, katër djem e dy vajza. Bashkëshortja e tij mbajti së bashku me të peshën e familjes, të varfërisë dhe më vonë të përndjekjes. Kur regjimi e largoi nga Kisha, çdo vendim i tij prekte tetë njerëz: ruajtja e sendeve të shenjta, pritja e besimtarëve ose kryerja e një shërbese të fshehtë mund të sillnin burgimin e tij dhe ndëshkimin e familjes. Prandaj, qëndresa e tij duhej të bashkonte besnikërinë me maturinë. Në prag të goditjes së vitit 1967, Atë Spiroja kishte më shumë se tri dekada përvojë në jetën kishtare. Ishte formuar në seminar, kishte qenë mësues feje, psalt dhe meshtar, kishte përfaqësuar Kishën jashtë vendit dhe kishte mbajtur përgjegjësi drejtuese në Berat e Elbasan. Kur dyert e kishave u mbyllën, ai e dinte se ndërprerja e shërbesës publike nuk e shfuqizonte hirin dhe detyrën e meshtarisë.

Pjesa II

Viti 1967: mbyllja e kishave dhe goditja ndaj identitetit meshtarak

Një vendim shtetëror i paraqitur si vullnet popullor

Viti 1967 shënoi kthesën më të rëndë në jetën e Atë Spiro Velit. Me ndalimin e çdo veprimtarie fetare, ai humbi mundësinë të shërbente publikisht dhe bashkësia orthodhokse e Elbasanit mbeti pa jetën e saj të rregullt liturgjike. Propaganda e paraqiste mbylljen e institucioneve fetare si kërkesë të të rinjve dhe të popullit; dëshmia e tij, përkundrazi, e përshkruan atë si një fushatë të drejtuar nga shteti dhe të zbatuar në mënyrë të organizuar.

Në këtë fushatë u përdorën veçanërisht nxënësit. Të nxitur nga propaganda dhe nga drejtues të shkollave, ata dërgoheshin në kisha për të kërkuar mbylljen e tyre, për të hequr simbolet fetare dhe, në raste të caktuara, për të marrë pjesë në shkatërrime. Atë Spiroja nuk e vendoste përgjegjësinë kryesore mbi fëmijët; ai i shihte si mjete të një sistemi që kërkonte t’i shkëpuste nga besimi dhe kujtesa e familjeve të tyre.

Përballja për Kishën e Shën Marisë

Një nga kujtimet më të dhimbshme lidhej me ditët e shkurtit 1967. Pas kremtimit të kujtimit të Shën Harallambit, një grua e njoftoi se nxënësit e gjimnazit kishin hyrë në Kishën e Shën Marisë. Atë Spiroja u nis menjëherë dhe u përball ballë për ballë me të rinjtë dhe mësuesit që i shoqëronin. Ai u vendos përpara tyre dhe nuk lejoi që, në praninë e tij, të prekej apo të dëmtohej ndonjë gjë nga kisha.

Mjeti i tij i vetëm ishte fjala. Me urtësi u kujtoi të rinjve se shumë prej tyre ishin pagëzuar pikërisht në atë tempull dhe u shpjegoi se kisha nuk ishte armike e popullit, por ushqim shpirtëror për njerëzit dhe vend ku qetësoheshin shpirtrat e trazuar. Për një çast arriti ta frenonte veprimin e tyre, por vendimi politik për mbylljen e kishave ishte marrë tashmë.

Pas ndërhyrjes së organeve shtetërore u detyrua të largohej dhe t’i dorëzonte çelësat. Ky çast mbeti i pashlyer në kujtesën e tij, sepse nuk shënonte vetëm mbylljen e një ndërtese, por përfundimin e një epoke të jetës kishtare të Elbasanit. Frika, tronditja dhe hidhërimi i asaj dite e shoqëruan për shumë vite. Qëllimi i përndjekjes nuk ishte vetëm të ndalte shërbesat, por të krijonte një pasiguri të tillë që njerëzit të mos guxonin as ta shprehnin besimin.

Nga drejtues kishtar në punë të ndryshme shekullare

Pas mbylljes së kishave, Atë Spiroja u privua nga detyra dhe nga identiteti i tij publik si klerik. Gjatë viteve të diktaturës u detyrua të kryente punë të ndryshme shekullare për të mbajtur familjen: punoi si shitës duhani e kinkalerie, si shitës tullash dhe si roje. Në një dyqan të vogël ku shiste cigare qëndroi për rreth trembëdhjetë vjet dhe më pas mori një pension të vogël si punëtor, jo si meshtar.

Ky ndryshim ishte një formë e qartë çnderimi për një klerik të arsimuar, me përvojë të gjatë dhe me përgjegjësi të rëndësishme. Megjithatë, ai nuk mund të kundërshtonte hapur pa rrezikuar bashkëshorten dhe gjashtë fëmijët. Burgosja e tij, largimi i fëmijëve nga puna ose masa të tjera ndëshkuese mund të shkatërronin të gjithë familjen. Prandaj në publik heshtte dhe punonte, ndërsa në ndërgjegje nuk e konsideroi veten asnjëherë ish-prift.

Heqja e rasos dhe e mjekrës

Regjimi synoi të zhdukte edhe shenjat e dukshme të klerit. Priftërinjtë u detyruan të hiqnin rason, të shkurtonin flokët dhe të rruanin mjekrën. Për Atë Spiron, rasoja dhe mjekra nuk ishin elemente të zakonshme të paraqitjes, por shprehje e kushtimit meshtarak. Për rreth dy muaj qëndroi i mbyllur në shtëpi, sepse nuk donte që njerëzit ta shihnin pa to.

Në fund iu nënshtrua urdhrit për të mbrojtur familjen. Mjekrën e shkurtoi gradualisht, derisa u detyrua ta rruante plotësisht. Edhe pas rënies së regjimit, e la të rritej ngadalë, nga frika se mos njerëzit, pas më shumë se dy dekadash pa klerikë në hapësirën publike, do ta shihnin si të huaj. Ky reagim tregon sa thellë kishte depërtuar dhuna ateiste në përvojën personale dhe shoqërore.

Shpëtimi i sendeve të shenjta

Me mbylljen e kishave, ikona, libra, enë liturgjike dhe veshje priftërore u konfiskuan, u shitën ose u shkatërruan. Atë Spiroja arriti të shpëtonte një pjesë të tyre dhe i ruajti në shtëpi: ikona, veshje dhe objekte të tjera kishtare, ndërmjet tyre edhe një Kryq, të cilin e konsideronte dhuratë dhe mbrojtje të Krishtit. Zbulimi i këtyre sendeve mund të sillte burgim dhe pasoja të rënda për familjen.

Vlera e tyre nuk ishte vetëm historike apo materiale. Në një kohë kur tempujt ishin mbyllur, çdo ikonë, libër ose enë liturgjike e ruajtur në fshehtësi dëshmonte se lidhja me Kishën nuk ishte ndërprerë dhe se ekzistonte shpresa e rihapjes së saj. Kjo shpresë e udhëhoqi Atë Spiron drejt një forme të re, të heshtur dhe jashtëzakonisht të rrezikshme të shërbesës.

Pjesa III

Kisha në fshehtësi: shërbesat, pagëzimet dhe Kungata Hyjnore

Shtëpia që u bë kishë

Mbyllja e tempujve nuk e zhduku jetën shpirtërore; ajo e zhvendosi në shtëpi dhe në rrethe të vogla njerëzish të besuar. Për njëzet e tre vjet, banesa e Atë Spiro Velit në Elbasan u bë një nga vendet ku vazhdoi në heshtje jeta kishtare. Aty nuk kishte kambana, dyer të hapura ose njoftime. Kishte lutje, sende të ruajtura me kujdes dhe kujtesën liturgjike të një prifti që nuk e braktisi përgjegjësinë e tij.

Atë Spiroja kryente fshehurazi Liturgjinë Hyjnore, zakonisht në praninë e bashkëshortes dhe vetëm në raste të veçanta me njerëz të cilëve u besonte plotësisht. Një denoncim i vetëm mund të sillte arrestimin, burgimin dhe ndëshkimin e familjes, prandaj çdo gjë bëhej pa shenja të jashtme. Përvoja e gjatë para vitit 1967, librat që kishte shpëtuar dhe pjesët e shërbesave që dinte përmendësh e ndihmuan të ruante vazhdimësinë liturgjike në kushtet e izolimit.

Sofia, bashkëshërbëtore e qëndresës së heshtur

Bashkëshortja e tij, Sofia, ishte pjesëtare e drejtpërdrejtë e kësaj jete të fshehtë. Për shumë vite, vetëm ata të dy kungoheshin në shtëpi. Ajo ruante sekretin, kujdesej që banesa të dukej si çdo shtëpi tjetër dhe pranonte rrezikun që sillnin lutjet, sendet e shenjta dhe vizitat e besimtarëve. Pa besnikërinë dhe maturinë e saj, shërbesa e fshehtë do të ishte shumë më e vështirë.

Edhe fëmijët e mëdhenj njihnin disa prej sekreteve të shtëpisë. Ata e dinin se i ati vazhdonte të shërbente dhe ruanin heshtjen për sendet e shenjta e për pagëzimet. Familja, pra, nuk ishte vetëm rrethi që duhej mbrojtur nga përndjekja; ajo u bë edhe hapësira ku besimi mbijetoi.

Nën vëzhgim të vazhdueshëm

Atë Spiroja ishte i bindur se shtëpia e tij vëzhgohej. Ai tregonte se në një ndërtesë fqinje ishte hapur një dritare përballë banesës së tij, prej nga mund të kontrolloheshin lëvizjet dhe vizitorët. Nuk e dinte kush e kishte dhënë urdhrin, por e kuptonte se njerëzit që e kërkonin rrezikonin të identifikoheshin, të humbnin punën ose të përballeshin me masa të tjera.

Besimtarët vinin me kujdes, shpesh natën, dhe i kërkonin këshillë për fenë, lutjen dhe jetën e krishterë. Ata nuk kishin kisha të hapura, libra fetarë ose klerikë që mund t’i takonin publikisht. Frika ishte e përbashkët si për meshtarin, ashtu edhe për vizitorët, por nuk e ndërpreu lidhjen ndërmjet tyre; ajo e bëri komunikimin të heshtur, të kufizuar dhe të mbështetur në besim të plotë.

Kungata Hyjnore dhe shërbesa ndaj të sëmurëve

Një nga përgjegjësitë më të rënda ishte ruajtja e Kungatës Hyjnore. Në kushte normale, Kungata e përgatitur për raste të jashtëzakonshme mbahet në kishë, mbi Tryezën e Shenjtë. Në Shqipërinë ateiste, ku nuk kishte tempuj funksionalë dhe të sëmurët nuk mund të thërrisnin hapur një prift, Atë Spiroja e mbante në shtëpi, në një artofor, së bashku me Miron e Shenjtë.

Kur një besimtar sëmurej rëndë dhe familja kishte besim tek ai, shkonte në shtëpinë e të sëmurit si vizitor i zakonshëm, lexonte lutjet dhe, kur ishte e mundur, e kungonte. Duhej të shmangte vëmendjen e fqinjëve dhe të organeve shtetërore. Ai e shihte këtë shërbesë si përgjegjësi për shpirtin e njeriut: mjeku kujdesej për trupin, ndërsa meshtari duhej ta përgatiste besimtarin për takimin me Perëndinë.

Pagëzimet e fshehta

Atë Spiro Veli kreu edhe pagëzime në fshehtësi. Miron e Shenjtë e kishte ruajtur që përpara mbylljes së kishave dhe e përdorte vetëm për njerëz të provuar. Pagëzimet zhvilloheshin në shtëpi, me pak pjesëmarrës dhe pa asnjë shenjë që mund të tërhiqte vëmendjen. Ai pagëzoi edhe pjesëtarë të familjes së vet, ndërsa fëmijët më të mëdhenj ruanin sekretin.

Nuk bëhej fjalë për një veprimtari të gjerë ose të organizuar. Çdo rast shqyrtohej me kujdes, sepse rrezikonte priftin, prindërit dhe fëmijën. Megjithatë, edhe ky numër i kufizuar pagëzimesh kishte rëndësi të madhe: regjimi kërkonte të rriste një brez pa lidhje me besimin, ndërsa pagëzimi ruante vazhdimësinë e anëtarësisë në Kishë.

Kujtesa liturgjike dhe kuptimi i qëndresës

Gjatë këtyre viteve, lutja personale dhe kujtesa e himneve u bënë një pasuri e pazëvendësueshme. Atë Spiroja dinte përmendësh pjesë të Liturgjisë dhe të psalmodisë, të mësuara në fëmijëri dhe në Seminar. Në pleqëri vazhdonte të këndonte në greqisht, ndër të tjera vargun: “Sa u pagëzuat më Krishtin, me Krishtin u veshët. Aliluia”. Kërkonte libra dhe regjistrime të muzikës bizantine, sepse psaltika ishte për të ushqim shpirtëror dhe lidhje e gjallë me traditën.

Ai i përshkruante vitet 1967–1990 si një periudhë frike, hidhërimi dhe skllavërie. Qëndresa e tij nuk mori formën e protestës publike; u zhvillua brenda shtëpisë, në vizita të fshehta dhe në shërbesa për një numër të kufizuar njerëzish. Pikërisht kjo maturi e mbrojti veprimtarinë nga zbulimi. Shteti kishte mbyllur tempujt, por nuk kishte arritur të shuante lutjen, Kungatën, pagëzimin dhe marrëdhënien e meshtarit me besimtarët. Në këtë mënyrë, Atë Spiro Veli u bë ruajtës i vazhdimësisë sakramentale dhe shpirtërore të Kishës në Elbasan.

vijon...

Dr. Themistokli Bambulla

Teolog/Msc. Pedagogji

Phd në Historinë Kishtare

Burimi: Klerikë Orthodhoksë të cilët i mbijetuan regjimist ateist në shqipëri(1945-1990). Protopresviter, Atë Eleftherios Karakitsios, Phd në Histori, Thessaloniki 2001, fq 38-84

Andrea Llukani, Enciklopedia

Lexo gjithashtu