Analizë e herezisë mormone!
Teologu Lambros K. Skonxos analizon origjinën, doktrinën dhe përhapjen e sektit mormon në që vepron në Shqipëri e Greqi, themeluar nga Joseph Smith më 1830.
Herezia e mormonëve ka filluar të veprojë vitet e fundit edhe në vendin tonë, sipas një analize të hollësishme të teologut e mësuesit Lambros K. Skonxos. Sipas autorit, në Athinë është themeluar tashmë një «kishë vendore» e këtij sekti, ndërsa dukuria është e pranishme edhe në Shqipëri, ku «misionarë» të huaj predikojnë nëpër rrugët e qyteteve të mëdha.
KONTEKSTI I HEREZISË SË MORMONËVE
LAMBROS K. SKONXOS
Teolog – mësues
Vitet e fundit, në vendin tonë ka filluar të veprojë edhe një herezi tjetër. Bëhet fjalë për herezinë e mormonëve, herezinë më të shtrembër në doktrinë dhe më blasfemuese të hapësirës së gjerë protestante. Ajo e quan veten me titullin tingëllues: «KISHA E JISU KRISHTIT E SHENJTORËVE TË DITËVE TË MËVONSHME» (Church of Jesus Christ of Latter-day Saints). Në Athinë është themeluar tashmë një «kishë vendore» në një mjedis të gjerë (por dhe në Shqipëri kjo Herezi/sekt është i përhapur). Në rrugët e kryeqytetit dhe të qyteteve të tjera të mëdha, «misionarë» të huaj, të veshur mirë, predikojnë me zell herezinë mormone, duke shfaqur një mirësjellje të shtirur.
Themelimi i herezisë – themeluesi – zhvillimi historik
Herezia e mormonëve i përket, siç thamë më sipër, hapësirës së gjerë protestante dhe, më saktë, atyre grupeve të shekullit XIX që kanë karakter mistik dhe apokaliptik. Ajo u themelua në vitin 1830 në SHBA nga Joseph Smith. Emrin ia detyron Mormonit, një «profeti» që nuk ka ekzistuar historikisht dhe që supozohet se ka jetuar në kontinentin amerikan në shekullin IV pas Krishtit. Joseph Smith lindi në vitin 1805 në shtetin e Vermontit, në SHBA, nga prindër bujq të varfër. Fillimisht, për nga përkatësia fetare, ishte presbiterian dhe më vonë iu bashkua metodistëve. Ishte, pa dyshim, njeri i zgjuar. E karakterizonin ambicia e pakufishme, fantazia e shfrenuar dhe misticizmi patologjik. Në vitin 1830 u largua papritur nga Kisha Metodiste dhe nisi të predikonte një mësim të vetin të çuditshëm. E quajti veten «profet» dhe pretendoi se më 21 shtator 1823 kishte parë një vegim, «në të cilin engjëlli Moroni i tha se në kodrën Cumorah, pranë Manchesterit, në shtetin e Nju Jorkut, ishin fshehur pllaka ari me mbishkrime të rëndësishme, të cilat duhej t'i nxirrte nga dheu pas katër vjetësh» (H. de Glasenapp, Historia botërore e feve, përkth. Nik. Vretakos, Athinë, f. 494). Në vitin 1827, siç pretendonte, i nxori pllakat dhe «gjatë tre vjetëve që pasuan diktoi përmbajtjen e pllakave, e cila ishte shkruar në një variant të shkrimit egjiptian. Ai pretendonte se e përktheu, ndonëse nuk e njihte as gjuhën, as shenjat e shkrimit, me ndihmën e dy kristaleve që ia kishte dhënë engjëlli dhe që supozohej të ishin Urimi dhe Thumimi i kryepriftit hebre» (po aty, f. 494–495). Përmbajtja e supozuar e «pllakave të arta» u bë më pas i shumëpërfoluri «Libër i Mormonit», i cili përbën për mormonët shkrimin më të lartë të shenjtë, madje më të lartë edhe se Shkrimi i Shenjtë! Përmbajtja e këtij libri «të shenjtë», të cilin e sigurova dhe e studiova, është romanesk, pa as gjurmën më të vogël të ngjarjeve historike dhe reale. Me një stil që imiton Dhiatën e Vjetër, ai rrëfen shpërnguljen e supozuar të dhjetë fiseve të Izraelit në kontinentin amerikan gjatë shekullit I pas Krishtit. Ato u ndanë në dy grupe, nefitët dhe lamanitët. Të dytët, për shkak të pabesisë së tyre, u bënë… lëkurëkuq, ndryshe nga të parët, të cilët pranuan Krishtin dhe u bënë të krishterë. Mes nefitëve u dallua, në shekullin IV pas Krishtit, profeti Mormon, për të cilin besohet se shkroi librin me të njëjtin emër mbi «pllakat e arta». Këto iu zbuluan Smithit pas katërmbëdhjetë shekujsh. Prej këtij Mormoni mori emrin edhe herezia, sekti. Në vitin 1827, Smithi e quajti «kishën» e tij «Shenjtorët e Ditëve të Mëvonshme». Me predikimet e tij të zjarrta fitoi mjaft ndjekës të përkushtuar, fillimisht në zonën e Nju Jorkut dhe më vonë në Kirtland, në Misuri, në Nauvoo të Ilinoisit e gjetkë. Por, njëkohësisht, fitoi edhe shumë armiq fanatikë: ndjekës të besimeve të tjera, prej të cilave ai merrte ndjekësit e vet. E akuzuan për krime të ndryshme, arritën ta dënonin dhe ta burgosnin. Më në fund, vdiq në burg më 27 qershor 1844, i linçuar nga bashkëvuajtës fanatikë. Kështu, kreu i herezisë Smith, përveçse «profet», konsiderohet nga mormonët edhe «martir»!
Smithin në drejtimin e «kishës» së tij e pasoi miku i tij Brigham Young (1801–1877), dikur marangoz dhe punues xhami. Për t'i shpëtuar ndjekësit e herezisë nga përndjekja e armiqve të Smithit, ai i udhëhoqi, pas shumë peripecish, drejt Perëndimit, në Malet Shkëmbore, pranë Liqenit të Madh të Kripur. Atje themeloi qytetin Juta, të cilin e cilësoi «Toka e Premtuar» dhe «Jerusalemi i Ri». Aty vendosi themelet e një regjimi të veçantë teokratik, «Deseretit», me Youngun president dhe me pushtet të pakufizuar. Nën urdhrat e tij të pakufizuar dhe pas një pune të mundimshme, mormonët e kthyen atë vend jomikpritës në një parajsë tokësore! Brenda një kohe shumë të shkurtër u shtuan dhe u bënë të shumtë. Në vitin 1898 numëronin 254 000 vetë (Enciklopedia e Madhe Greke FOINIX, vëll. XVII, f. 382). Sot numërojnë shumë miliona dhe kanë si qendër Salt Lake City, kryeqytetin e shtetit të tyre, ku gjendet një tempull i stërmadh, i ndërtuar gjatë viteve 1853–1893. Në vitin 1852 herezia u nda dhe u formua një grup më i moderuar, «Kisha e Riorganizuar e Shenjtorëve të Ditëve të Mëvonshme», e cila u organizua zyrtarisht në vitin 1860 në Amboy të Ilinoisit. Megjithatë, ajo nuk e fitoi kurrë rëndësinë e grupit fillestar, atij të «Liqenit të Kripur».
Në kryeqytetin e Jutës, Salt Lake City, vepron një organizatë misionare e jashtëzakonshme. Ajo disponon shuma të mëdha, që vijnë nga kontributet e detyrueshme të anëtarëve, për misionin jashtë vendit. Shkencëtarë të rinj fanatikë, pasi përgatiten siç duhet, dërgohen në mbarë botën për të përhapur me pasion besimin mormon. Ata e konsiderojnë detyrë t'ia kushtojnë misionit vitet e para të karrierës së tyre. Sukses të veçantë shënojnë në ishujt e Paqësorit dhe në Australi.
Mësimet e gabuara të herezisë
Themeluesi i herezisë së mormonëve ishte, natyrisht, Joseph Smith, por parimet e mësimit të saj të çuditshëm u përkisnin teologëve të njohur Orson Pratt dhe Parley Pratt. E gjithë ndërtesa teologjike e herezisë mbështetet në shkrimet e këtyre teologëve protestantë të skajshëm. Siç do të shohim, mësimi i mormonizmit është një përzierje idesh të krishtera, judaike, hindu, budiste, gnostike dhe teozofike. Mormonët e konsiderojnë veten të vetmit të krishterë të vërtetë dhe «kishën» e tyre të vetmen kishë të vërtetë, ndërsa të gjithë të krishterët e tjerë i konsiderojnë jobesimtarë. Sipas studiuesit të njohur të feve H. de Glasenapp, elemente të krishtera të herezisë janë vetëm «pranimi i Biblës, besimi tek Ati, Biri dhe Shpirti i Shenjtë — të cilët, megjithatë, për ta janë tre perëndi të ndryshme —, te vdekja shlyese dhe shenjtëruese e Krishtit dhe te pritja eskatologjike e Tij. Mjete për të fituar hirin hyjnor janë, për ta, besimi, pendimi, pagëzimi, Darka Mistike dhe vënia e duarve, me qëllim transmetimin e dhuratave të Shpirtit të Shenjtë gjatë dorëzimit etj.» (vep. e përm., f. 496).
Por, përveç Atit, Birit dhe Shpirtit të Shenjtë, që për mormonët janë tre perëndi të ndryshme, domethënë kanë natyra të ndryshme, ata pranojnë se ekzistojnë edhe shumë perëndi të tjera, «që jetojnë në poligami» (Enciklopedia e Madhe Greke, vëll. XVII, f. 382)! Perëndia e krishterë është vetëm Perëndia e tokës, ndërsa çdo yll ka nga një perëndi me gratë e tij! Asnjë perëndi nuk është pa fillim; të gjithë kanë një fillim dhe kanë lindur nga një perëndi më e lartë, e panjohur, e cila sot mbretëron në yllin qendror Kolob! Por as kjo perëndi nuk është pa fillim: «lindi në kohë që nuk mbahen mend, nga bashkimi në një njësi i tre atomeve të materies së përjetshme shpirtërore. Në të vërtetë, një nga parimet themelore të këtij mësimi është se edhe vetë shpirti përbëhet nga materie e hollë» (H. de Glasenapp, vep. e cit., f. 497)! Kjo perëndi e parë krijoi një numër shumë të madh shpirtrash të gjinive të ndryshme, «sepse, sipas rendit të përjetshëm të botës, marrëdhënia seksuale është parakusht i çdo ekzistence dhe i çdo jete morale. Nga bashkimi i këtyre hyjnive të lashta lindën shpirtra të shumtë, që sot banojnë në Gjithësi dhe që shtohen vazhdimisht duke lindur pasardhës» (po aty)! Krijues të tokës janë shumë perëndi, sipas interpretimit që i bëjnë emrit të njohur në shumës «Elohim» të Dhiatës së Vjetër. Pas krijimit të tokës, këto perëndi ia dorëzuan atë juridiksionit të Perëndisë së Biblës. Ky Perëndi është një qenie që përbëhet nga shpirt dhe nga një trup me trajtë njerëzore. Ka duar, këmbë e sy; ha, pi, do, urren dhe u flet njerëzve. Ka gjithashtu shumë gra dhe me Marinë e vdekshme lindi Krishtin! Pra, Krishti ishte fryt i bashkimit të natyrshëm të Perëndisë me vajzën hebreje Mari dhe erdhi në botë për të shpëtuar njerëzit. Ata besojnë se edhe Ai ishte i martuar, madje poligam, duke pasur si bashkëshorte Maria Magdalenën dhe Martën! Pas fundit të botës do të kthehet në tokë dhe do të vendoset në tempullin e madh të mormonëve në Juta, ku do të gjykojë paganët dhe jobesimtarët. Do t'i shpërblejë gjithashtu mormonët, duke themeluar mbretërinë njëmijëvjeçare në Amerikë dhe duke i bërë ata sundimtarë të botës. «Jerusalemi i Ri» (Zbul. 21:2) do të ndërtohet në Jackson të Misurit!
Njerëzit, sipas mësimeve të gabuara të herezisë, janë fryte të dashurive hyjnore, të cilëve u është dhënë një trup i vdekshëm! Sipas një ligji të përjetshëm hyjnor, të gjithë njerëzit kalojnë në tri etapa: a) pasi lindin nga një dashuri hyjnore, mbeten shpirtra të një rendi më të ulët për mijëra, madje edhe miliona vjet; b) kur bëhen njerëz dhe hyjnë në «tempullin e trupit mishor», pranojnë mësimin e Mormonit dhe lindin shumë fëmijë, bëhen perëndi; c) si perëndi të një zone të caktuar, adhurohen nga banorët e saj si sundimtarët e vetëm të asaj bote! Që njerëzit të arrijnë «hyjnizimin» e tyre, i cili mbështetet kryesisht te lindja e shumë fëmijëve (!), mormonët vendosën poligaminë — vetëm për burrat! Vetë Smithi, duke u mbështetur në një zbulesë që pretendonte se e kishte marrë më 12 korrik 1843 në Nauvoo, e vendosi dhe e ligjëroi poligaminë! Ata që vdesin pa besuar në mësimin e Mormonit dhe nuk kanë arritur të lindin shumë fëmijë, i shohin shpirtrat e tyre të hyjnë në trupat e… lëkurëkuqve, të njerëzve të zinj ose të kafshëve, që të pastrohen! Në fund të mbretërisë njëmijëvjeçare do të ndodhë ngjallja e të vdekurve, të cilët paskësaj do të banojnë përjetësisht në tokë si qenie të pavdekshme!
Organizimi kishtar i mormonëve është hierarkik dhe njësohet me pushtetin politik: është teokraci. Kreu i herezisë është njëkohësisht edhe drejtuesi i bashkësisë. Kleri përbëhet nga drejtues të zgjedhur, të cilët mbajnë grada me emërtime biblike: apostuj, profetë, peshkopë, presbiterë dhe dhjakë. Ndryshe nga protestantët e tjerë, ata e pranojnë priftërinë, të cilën e ndajnë në dy kategori: «Priftëria e Aaronit» dhe «Priftëria e Melkisedekut». Adhurimi i herezisë është tipik protestant, por përmban edhe një element të theksuar mistik. Për shembull, ceremonitë e «pajisjes me dhurata», domethënë të bekimeve të veçanta që u jepen anëtarëve të rinj, janë të fshehta për ata që nuk besojnë (H. de Glasenapp, vep. e cit., f. 496). Rëndësi të veçantë për mormonët ka ceremonia e Pagëzimit, që kryhet vetëm tek të rriturit, me zhytje; ceremonia e «Darkës Mistike»; si edhe «vënia e duarve», domethënë dorëzimi i klerikëve të herezisë. Si libra të shenjtë konsiderohen, siç thamë, «Libri i Mormonit», Dhiata e Vjetër dhe Dhiata e Re, «Libri i Mësimeve dhe i Martesave», «Perla me Vlerë të Madhe» e të tjerë. Së fundi, mormonët bëjnë një jetë të përkorë, përmbahen nga ngrënia e mishit dhe nga pijet, duke ndjekur prirjet pietiste të protestantizmit. Njëkohësisht, i karakterizon një fanatizëm i pakufishëm për përhapjen e herezisë së tyre. Shteti teokratik i mormonëve iu bashkua SHBA-së në vitin 1860 me emrin Juta. Sot ky shtet federal nuk e ka më karakterin e tij të pastër mormon, sepse, nga njëra anë, ligjet federale kanë mbizotëruar mbi shumë zakone të veçanta të bashkësisë, si për shembull poligamia, dhe, nga ana tjetër, valët e njëpasnjëshme të migrimit sollën në Juta ndjekës të shumtë të besimeve e feve të tjera dhe ndryshuan klimën mormone të zonës.
Kritikë ndaj herezisë mormone
Nga kjo pasqyrë e shkurtër e parimeve themelore të kësaj herezie del, besoj, qartë se mormonizmi është një nga grupet më të çuditshme të hapësirës protestante. Historiani i shquar i feve H. de Glasenapp e quan «një herezi origjinale të Amerikës së Veriut» (vep. e përm., f. 494), ndërsa profesori i ndjerë V. Stefanidis e cilësoi «një herezi të veçantë komuniste dhe teokratike» (V. Stefanidis, Historia kishtare, Athinë, 1978, f. 667). Në të vërtetë, herezia e mormonëve përbën herezinë e krishterë më të skajshme, më të shtrembër në doktrinë dhe më blasfemuesen. Mund të pohonim se nuk bëhet fjalë për një herezi të krishterë, por për një fe politeiste me elemente të krishtera! Mormonizmi është një përzierje besimesh të shumë feve dhe sistemeve fetare. Vërejmë kryesisht besime të feve lindore, si hinduizmi dhe budizmi. Mbizotërojnë gjithashtu pikëpamjet panteiste të lëvizjes teozofike, e cila, siç dihet, sistematizoi të gjitha teoritë dhe besimet okultiste e idhujtare të së kaluarës. Në veçanti, mësimi i mormonizmit për Perëndinë — ose, më saktë, për perënditë — është një variant i ideve teozofike, të cilat nuk kemi mundësi t'i analizojmë këtu. Po përmendim si shembuj «teogoninë» e veçantë të herezisë mormone, prejardhjen e hyjnores nga materia, shumësinë e hyjnive të botëve të ndryshme, dashuritë hyjnore, lindjet e shpirtrave, paraekzistencën e shpirtrave njerëzorë, hyjnizimin e njeriut me forcat e veta dhe përmes rimishërimeve e kështu me radhë. Mësimi i mormonëve për Perëndinë gjykohet i papranueshëm jo vetëm për shkak të pikëpamjes së tij politeiste, por edhe për shkak të natyrës që i atribuon Perëndisë, të Cilit i vesh pasione njerëzore, si për shembull marrëdhëniet seksuale.
Me sa dimë, në asnjë herezi tjetër të krishterë deri më sot nuk janë paraqitur pikëpamje kaq të skajshme për hyjnoren. «Perëndia e tokës» është zhveshur plotësisht nga mësimi dhe kuptimi biblik për Të. Pikëpamjet e tyre për Krishtin gjykohen të papranueshme dhe tejet blasfemuese për personin e Shpëtimtarit. Ata mohojnë Mishërimin e Tij të mbinatyrshëm dhe tregojnë mungesë nderimi kur e quajnë poligam! Shpëtimi nuk është fryt i veprës shpërblyese të Krishtit dhe i përvetësimit nga besimtari të dhuratave shpëtimtare, por fryt i besimit të verbër te mormonizmi dhe i lindjes së fëmijëve! Madje edhe i pastrimit nëpërmjet rimishërimit! Shkrimi i Shenjtë u ul në rëndësi nga mormonizmi dhe u zëvendësua me të tjera «shkrime të shenjta», si «Libri i Mormonit» me përmbajtje romantike. Zbulesa hyjnore, siç paraqitet në Shkrimin e Shenjtë, ka rëndësi dytësore, sepse peshën kryesore e kanë «zbulesat e gjalla» të «profetëve» të herezisë!
Pikëpamjet e mormonizmit për botën përkojnë në shumë pika me ato të teozofisë. Në kundërshtim me të gjithë botën e krishterë, mormonët pranojnë përjetësinë e materies dhe lindjen prej saj të perëndive të shumta. Në thelb, materia është Perëndia fillestar i mormonëve! Të çrregullta janë edhe pikëpamjet e herezisë për institucionet shoqërore. Para së gjithash, mormonizmi është një sistem teokratik dhe absolutist i papranueshëm, një mbetje e së kaluarës, që nuk mund të ketë vend në shoqërinë e lirë të sotme. Teokracia është një nga shtrembërimet më të këqija të frymës së krishterë demokratike dhe të lirë. Një tjetër anë e trishtueshme dhe e papranueshme e mormonizmit është racizmi i dukshëm, i përfshirë në sistemin e tij teologjik. Lëkurëkuqtë, njerëzit e zinj dhe të gjithë jomormonët konsiderohen mëkatarë dhe të mallkuar nga Perëndia. Si një formë e veçantë racizmi duhet parë edhe pozita mbizotëruese e burrave të herezisë ndaj grave. Gratë nuk mund të luajnë asnjë rol në shoqërinë mormone. Ato ekzistojnë vetëm për të përmbushur nevojën e lindjes së fëmijëve, e cila për mormonët është rruga kryesore e shpëtimit të tyre! Poligamia zbatohet vetëm për burrat dhe kurrë për gratë! Së fundi, mësimi i veçantë i herezisë për mbretërinë njëmijëvjeçare dhe frika që ajo u ngjall anëtarëve të saj për fundin e afërt të botës dhe për shpërblimin material të mormonëve krijojnë tek ata iluzione dhe ankth.
Në të njëjtin kontekst kishtar, redaksia kishte trajtuar edhe kujtimin e Apostullit Joan Theologun, si pjesë e vazhdueshme e mësimit ortodoks kundër devijimeve doktrinore të kohës sonë.
