Pse ortodoksët festojnë Lindjen e Krishtit në data të ndryshme

Foto ilustruese UGO Sllovaki

Pse disa ortodoksë festojnë Lindjen e Krishtit në dhjetor, ndërsa të tjerë në janar? Pas kësaj pyetjeje në dukje të thjeshtë fshihet diçka më shumë se një ndryshim prej trembëdhjetë ditësh. Kalendari kishtar hyn në ritmin e lutjes dhe agjërimit, në festimin e përbashkët, si dhe në kujtesën që një brez ia përcjell tjetrit. Kur e vlerësojmë atë, vjen në plan të parë pyetja se si e trajton Kisha atë çfarë ka pranuar dhe si ruan unitetin e jetës së saj.

Çfarë nënkuptojnë kalendari i vjetër dhe i ri

Kalendari julian hyri në fuqi në vitin 45 para Krishtit, nën Jul Cezarin. Kisha e trashëgoi nga bota romake dhe gjatë shekujve ndërtoi mbi të vitin e saj liturgjik. Reforma gregoriane e vitit 1582 ndryshoi rregullat e viteve të brishta dhe llogaritjen e datës së Pashkëve. Sot ndryshimi midis dy kalendarëve është trembëdhjetë ditë.¹ ²

Edhe kalendari gregorian, megjithatë, është astronomikisht i pasaktë. Viti i tij mesatar ka 365,2425 ditë, ndërsa viti tropik, nga i cili varet ndërrimi i stinëve, ka rreth 365,2422 ditë. Pra, as kjo reformë nuk krijoi një përputhje të përsosur mes kalendarit dhe lëvizjes së Tokës. Pasaktësia astronomike nuk është veçori vetëm e kalendarin të vjetër.¹³

Prandaj ortodoksët që ndjekin kalendarin e vjetër festojnë Lindjen e Krishtit më 25 dhjetor të kalendarit të tyre kishtar, çka në kalendarin aktual civil bie më 7 janar. Data e festës mbetet e njëjtë; ndryshon vetëm mënyra e llogaritjes së ditëve.¹

Në mjedisin ortodoks, megjithatë, termi „stili apo kalendari i ri" zakonisht nënkupton kalendarin neo-jiulian, pra kalendarin jiulian të rishikuar, të pranuar nga një pjesë e kishave vendore në shekullin e njëzetë. Rregullat e tij për vitet e brishta ndryshojnë nga ato gregoriane, por aktualisht datat përkojnë. Shumica e kishave ortodokse që ndjekin stilin e ri ruajnë njëkohësisht pashkën tradicionale, pra llogaritjen e datës së Pashkëve dhe të festave që varen prej saj. Kështu, festat e palëvizshme i festojnë sipas stilit të ri, ndërsa ciklin paskual sipas sistemit të deritanishëm. Ka edhe përjashtime, në veçanti Kisha Ortodokse Finlandeze, e cila përdor edhe llogaritjen gregoriane të Pashkëve.³ ⁴

Kështu, dy stilet lindën sepse një pjesë e ortodoksisë pranoi reformën e kalendarit, ndërsa pjesa tjetër ruajti rendin e mëparshëm. Kjo ndarje nuk ishte rezultat i një vendimi të pranuar përgjithësisht nga e gjithë Kisha.

Tradita dhe format historike të jetës kishtare

Perëndia, si Krijues, nuk varet nga asnjë kalendar, gjuhë apo mjedis kulturor. Megjithatë, kur Ai hyn në krijesën e Vet, ia komunikon vërtet veten dhe e shenjtëron atë. Mjedisi që Ai pranon për t'i shërbyer zbulesës së Tij, merr pjesë në veprimin e Tij shenjtërues. Kështu, realitetet historike dhe materiale bëhen mjet i bashkësisë sonë me Të.

Me Traditën me T të madhe kuptojmë përcjelljen e gjallë të zbulesës hyjnore në Kishë. Zbulesa hyjnore e përshkon, e formon dhe e frymëzon këtë Traditë; Fryma e Shenjtë e gjallëron atë. Ne e pranojmë atë në Shkrimin e Shenjtë dhe në traditën e shenjtë, ndërkohë që Shkrimi i përket vetë zemrës së Traditës. Kisha e ka pranuar, e ruan, e interpreton dhe jeton sipas saj. Në këtë kuptim, Tradita është jeta e Kishës, në të cilën përcillet besimi apostolik dhe përvoja e bashkësisë me Perëndinë.¹²

Shën Justin Qelija (Popoviq) mëson se thelbi i traditës së shenjtë është vetë Perëndia-Njeriu i gjallë, Krishti, në trupin e Kishës së Tij. Në jetën e saj përfshihen liturgjia, misteret e shenjta, lutja dhe virtytet. Besnikëria ndaj Traditës ka kështu një përmbajtje thellësisht shpirtërore: ruan dhe përcjell jetën në Krishtin, me të cilën u formuan apostujt, etërit dhe breza të tërë besimtarësh.¹⁴

Atë Joan Mejendorf, në reflektimin e tij mbi Ungjillin dhe kulturën, lidh tejkalimin e Perëndisë me praninë e Tij reale në krijesë. Mjedisi historik mund t'i shërbejë përcjelljes së zbulesës; përdorimi i tij kishtar vlerësohet sipas besnikërisë ndaj përmbajtjes së pandryshueshme të Ungjillit.⁵

Katër Ungjijtë na janë përcjellë në tekstin grek. Si të krishterë, në këtë fakt historik mund të shohim veprimin e Providencës Hyjnore. Kështu, greqishtja fitoi një vend të veçantë në jetën e Kishës, pa i hequr gjuhëve të tjera aftësinë për të bartur Ungjillin. Në mënyrë të ngjashme, kalendari jiulian u bë pjesë e mjedisit në të cilin brezat e krishterë përjetuan festat dhe u formuan për lutje e pendim. Respekti ndaj formave kështu të pranuara ka arsyen e vet në atë çfarë ato bartin dhe përcjellin. Zakoni me të cilin jemi mësuar nuk bëhet kështu Perëndi, as objekt adhurimi. Megjithatë, rendi liturgjik i trashëguar meriton mbrojtje, sepse i shërben jetës së Kishës dhe formon besimtarët për lutje, agjërim dhe pendim. Kalendari tradicional duhet vlerësuar edhe sipas kësaj shërbese ndaj traditës së shenjtë.

Atë Serafim Rouz, duke kujtuar praktikën kalendarike të Shën Joanit të Shangait, foli për një konservatorizëm të gjallë. Ky përcaktim shpreh besnikërinë që ka përmbajtjen e vet në lutjen e përditshme dhe në jetën kishtare të pranuar. Format e trashëguara, në këtë kontekst, ruajnë rëndësinë e tyre falë përvojës shpirtërore që mbartin.

Reforma papnore dhe futja bolshevike e kalendarit

Kalendari gregorian u shpall nga Papa Grigori XIII me bulën (urdhërin, dokumentin) Inter gravissimas në vitin 1582. Përgatitjen e tij shkencore e kryen dijetarë; rol të rëndësishëm pati propozimi i Aloisio Liliut dhe puna e anëtarëve të tjerë të komisionit reformues, përfshirë Kristof Klavin. Autoriteti që e vuri reformën në jetën e Kishës romake, megjithatë, ishte pushteti papnor. Për ortodoksët, pra, nuk bëhej fjalë për një vendim të autoritetit të tyre kishtar.¹ ²

Në Rusi, kalimin në kalendarin civil gregorian e solli qeveria bolshevike në vitin 1918. Sipas dekretit të saj, pas 31 janarit erdhi 14 shkurti. Ishte një reformë shtetërore, ndërsa Kisha ruse ruajti kalendarin liturgjik jiulian.⁶

Këto rrethana ndihmojnë të shpjegojmë mosbesimin e një pjese të popullit ortodoks. Në njërin rast, kalendari i ri lidhej me autoritetin papnor, pretendimet e të cilit ortodoksia nuk i pranon; në tjetrin, me një pushtet ateist që persekutonte Kishën. Një kujtesë e tillë historike meriton trajtim serioz. Për pranimin ortodoks të një reforme, peshë thelbësore kanë edhe autoriteti kishtar që e promovon atë, mënyra e vendimmarrjes dhe pasojat e saj shpirtërore. Vetë propozimi astronomik nuk mund të zëvendësojë dallimin kishtar dhe pranimin sinodal. Pikërisht në këto çështje qëndrojnë kundërshtimet më të rënda ndaj reformës.

Viti 1923 dhe çështja e sobornitetit

Patriku Meletios IV Metaksakis thirri në Kostandinopojë një mbledhje që u zhvillua nga 10 maji deri më 8 qershor 1923 dhe gjatë punimeve mori emërtimin „sinodi panortodoks". Përfaqësimi i tij, megjithatë, nuk i përgjigjej këtij emri. Mungonin delegatët e Patrikanave të Aleksandrisë, Antiokisë dhe Jerusalemit. Prania e dy hierarkëve rusë nuk mund të konsiderohet përfaqësim me plot fuqi të gjithë Kishës Ortodokse Ruse; patriku Tihon më vonë hodhi poshtë shprehimisht të drejtën e tyre për të folur në emër të saj.⁷

Në punime morën pjesë edhe ekspertë laikë, ndër ta shkencëtari serb Milutin Millankoviq. Në zgjidhjen e një çështjeje astronomike, pjesëmarrja e ekspertëve është e natyrshme. Pesha kanonike e problemit qëndron në mungesën e pajtimit gjithortodoks, jo në vetë praninë e laikëve. Kongresi nuk ishte një sinod i përgjithshëm dhe propozimet e tij nuk krijuan një rregull të pranuar njësoj nga e gjithë ortodoksia.⁸

Sinodi i Kishës Ortodokse Ruse Jashtë Vendit, në verën e vitit 1923, hodhi poshtë vendimin e tij për kalendarin, si dhe disa propozime të tjera, si në kundërshtim me kanonet dhe praktikën e trashëguar. E cilësoi reformën kalendarike si të parakohshme dhe antikanonike, duke paralajmëruar për rrezikun e një ndarjeje. Në të njëjtën kohë, refuzoi t'i njihte kongresit autoritet detyrues për të gjithë. Kështu, kundërshtimi ndaj mënyrës kanonike të futjes së reformës erdhi drejtpërdrejt nga një sinod kishtar.⁷

Përkrahësit e reformës sillnin arsye astronomike dhe baritore, veçanërisht vështirësitë e besimtarëve që jetonin dhe punonin në vende me kalendar tjetër civil. Këto vështirësi ishin reale. Megjithatë, pranimi i reformës nga disa kisha vendore, për shembull në Greqi më 1924, nuk e zëvendësoi pajtimin e përbashkët.⁸

Për pasojat e kësaj vendimmarrjeje tërhoqi vëmendjen edhe Shën Joani i Shangait në raportin e tij për sinodin kishtar të jashtëm në vitin 1938. Futjen e kalendarit të ri, të pranuar vetëm nga një pjesë e ortodoksisë, ai e lidhi me një ndarje të dhimbshme mes të krishterëve ortodoksë. Vëmendja e tij u përqendrua te plaga e shkaktuar jetës së përbashkët kishtare.¹⁵

Kundërshtimi themelor ka të bëjë, pra, me ndërhyrjen njëanëshme në jetën e përbashkët liturgjike. Kisha vendore ka përgjegjësi për praktikën e vet baritore, por pavarësia e saj ekziston brenda unitetit të gjithë Kishës. Sa më të gjera të jenë pasojat e një ndryshimi të menduar, aq më e madhe është detyra për të kërkuar një vendim të përbashkët dhe pranimin e tij nga trupi kishtar. Soborniteti duhet të shprehet edhe në mënyrën se si merret vendimi.

Kalendari në një program më të gjerë reformues

Reforma kalendarike kishte edhe një kontekst më të gjerë. Qarkorja e Patrikanës së Kostandinopojës e vitit 1920 propozonte një kalendar të përbashkët për festimin e njëkohshëm të festave të mëdha të krishtera, si një nga mjetet për afrimin e konfesioneve të krishtera. Lidhja e çështjes kalendarike me programin ekumenik të asaj kohe dëshmohet, pra, drejtpërdrejt në vetë dokumentin.⁹

Kongresi i vitit 1923 u mor edhe me ndryshime të tjera të disiplinës kishtare, për shembull çështjen e martesës së dytë të klerikëve dhe martesës pas shugurimit. Këto propozime duhen dalluar nga futja e mëvonshme e kalendarit të ri: nuk mund të thuhet se të gjitha hynë në praktikë, apo se i pranoi çdo kishë që përdor stilin e ri.⁷

Prirja moderniste shfaqet atje ku përshtatja me rrethanat bashkëkohore konsiderohet, pothuajse vetvetiu, arsye e mjaftueshme për të ndryshuar jetën e trashëguar kishtare. Besnikëria ndaj Traditës kërkon një kriter tjetër: nëse ndryshimi ruan besimin apostolik, rendin kanonik dhe përvojën shpirtërore të Kishës. Vetë data e përbashkët e një feste nuk e rikthen unitetin në besim. Pikërisht këtë unitet duhet ta mbrojmë në çdo përpjekje për bashkësi të plotë kishtare.

Mitropoliti Filaret Voznesenski, në Mesazhin e tij të parë të Dhimbshëm të vitit 1969, u kujtoi peshkopëve përgjegjësinë për ruajtjen e besimit të trashëguar dhe të rendit kanonik. Thirrja e tij për fjalë të hapur atje ku këto vlera janë të rrezikuara kujton se kujdesi për unitetin përfshin edhe detyrën për të emërtuar vështirësitë reale.¹⁸

Pasojat për shërbesat liturgjike dhe jetën e agjërimit

Viti liturgjik ka lidhje të brendshme. Festat e palëvizshme takohen me ciklin e lëvizshëm pashkor dhe së bashku formojnë rendin e shërbesave dhe të agjërimeve. Pashkët përbëjnë qendrën e kësaj jete; prej tyre varet përgatitja e Kreshmës së Madhe, festimi i Ngjalljes, i Ngjitjes në Qiell dhe i Pesëdhjetores.¹⁰

Pikërisht këto lidhje të rendit i mbrojti Shën Serafim Sobolev, kryepeshkop i Boguçarit, në këshillimin e Moskës të vitit 1948. Ai doli në mbrojtje të ruajtjes së kalendarit të vjetër dhe të pashkën tradicionale, duke tërhequr vëmendjen te prishja e tipikosë kur bashkohet kalendari i ri i festave të palëvizshme me ciklin e deritanishëm pashkor. Vëmendje të veçantë i kushtoi kreshmës së apostujve.¹⁶

Pasojën konkrete të kombinimit të kalendarit të ri për festat e palëvizshme me pashkën tradicionale e shohim te agjërimi i apostujve. Ai fillon të hënën pas së Dielës së Gjithë Shenjtorëve dhe paraprin festën e apostujve Pjetër e Pavëll. Kur Pashkët bien vonë, sipas stilit të ri, ky agjërim mund të mungojë tërësisht. Në vitin 2024, sipas kalendarit të ri, ai zgjati zero ditë, ndërsa sipas stilit të vjetër zgjati nga 1 deri më 11 korrik të kalendarit civil.¹¹

Për besimtarët që e pranojnë kreshmës si shkollë të jetës shpirtërore, ky ndryshim ka peshë të vërtetë. Reforma ndikon në marrëdhënien mes pjesëve të veçanta të rendit të trashëguar. Vlerësimi i saj duhet të përfshijë, pra, edhe pasoja të tilla, jo vetëm saktësinë e matjes së vitit diellor.

Po aq konkret është edhe ndarja e festimit të përbashkët. Një bashkësi ortodokse feston Lindjen e Krishtit, ndërsa tjetra ende përgatitet për të me anë të kreshmës. Familje, pelegrinë dhe klerikë kalojnë mes dy ritmeve të ndryshme. Përvoja e lutjes së përbashkët mbart kështu ndërlikime që meritojnë një përgjigje më serioze sesa thjesht konstatimi se dallimi është trembëdhjetë ditë.

Ndërgjegjja e besimtarëve dhe rruga drejt unitetit

Reforma kalendarike u bë shkak për ndarje të dhimbshme, veçanërisht në Greqi dhe Rumani. Në lidhje me futjen e saj, lindën bashkësi të pavarura të stilit të vjetër. Kështu, në një pjesë të botës ortodokse, mosmarrëveshja kalendarike u shndërrua në një ndërprerje afatgjatë të bashkësisë eukaristike.⁷

Kur shikojmë besimtarët që i quajmë „stilovjetër", duhet të pyesim seriozisht pse arritën në një hap të tillë. Çfarë përfaqësonte reforma për ta? Për besnikërinë ndaj cilit trashëgim bëhej fjalë? Çfarë përgjigjeje merrte lutja e tyre për ruajtjen e rendit të trashëguar? Të kuptuarit e arsyeve të tyre është pjesë e përgjegjësisë për rikthimin e unitetit.

Në këto mosmarrëveshje dëgjohet edhe një dëshirë e sinqertë për të ruajtur Traditën me T të madhe, pra Traditën që bart zbulesën hyjnore dhe që është formuar prej saj. Një dëshire të tillë duhet t'i dëgjojmë me respekt. Nëse e hedhim poshtë thjesht si një simpati për zakonet e vjetra, do të anashkalojmë përmbajtjen shpirtërore që këta besimtarë përpiqen të mbrojnë.

Kështu seriozisht e mori ndërgjegjen e këtyre besimtarëve edhe Atë Serafim Rouz. Në një letër drejtuar ministrit të Brendshëm grek, të datës 26 shkurt 1971, nënshkruar së bashku me Atë Herman, ai mori mbrojtjen e arkimandritit stilovjetër Kiprian Kucumbas. Kërkoi mbrojtjen dhe respektimin e bindjes fetare të sinqertë të njerëzve që ishin ndarë nga administrata zyrtare kishtare për arsye kanonike dhe arsye ndërgjegjeje. Një dëshmi e tillë fton për vëmendje ndaj njerëzve konkretë dhe përvojës së tyre shpirtërore.¹⁷

Duhet, megjithatë, të dallojmë praktikën kalendarike nga marrëdhëniet reale mes bashkësive të ndryshme kishtare. Ekzistojnë kisha vendore ortodokse dhe famulli që përdorin stile të ndryshme e megjithatë ruajnë bashkësinë e ndërsjellë eukaristike.¹ Mosmarrëveshjet e sotme mes kishave vendore kanë shkaqet e tyre konkrete, që duhen vlerësuar veçmas. Plagën kalendarike, megjithatë, duhet ta pranojmë si dhimbje tonën kishtare dhe të kërkojmë rrugën drejt shërimit të saj.

Le të lutemi, pra, për hierarkët tanë, që Zoti t'u dhurojë dituri dhe guxim, dhe që nëpërmjet shërbesës së tyre të rikthehet uniteti me njerëzit që dëshirojnë sinqerisht ruajtjen e traditës së shenjtë. Kësaj lutjeje duhet t'i shoqërohet veprim konkret: takime personale, bisedë e durueshme, gatishmëri për të dëgjuar dhe për të shqyrtuar seriozisht kundërshtimet teologjike e kanonike. Hierarkia ka përgjegjësinë për të hapur dhe udhëhequr një bisedë të tillë. Klerikët dhe besimtarët mund t'i shërbejnë asaj duke mbajtur kontakt njerëzor, duke njohur ndershmërisht arsyet e palës tjetër dhe duke refuzuar etiketimet poshtëruese. Duhet të shqyrtohen së bashku shkaqet e ndarjes, pasojat e reformës dhe mundësitë e ndreqjes. Rikthimi i unitetit duhet të rritet nga besnikëria ndaj besimit apostolik dhe Traditës së trashëguar; vetëm atëherë ndërgjegjja e besimtarëve mund të gjejë përsëri besim dhe paqe.

Përgjegjësia për trashëgiminë e marrë

Ruajtja e kalendarit tradicional jiulian mbron lidhjen e trashëguar të vitit liturgjik dhe vazhdimësinë e lutjes, kreshmës dhe festimit të përbashkët. Dëshmia e Shën Joanit të Shangait, e Shën Serafim Sobolevit dhe e Atë Serafim Rouzit i jep kësaj besnikërie një formë shpirtërore konkrete. Përvoja e shekullit të kaluar, njëkohësisht, tregon sa gjatë mund të vazhdojnë pasojat e një reforme të zbatuar pa pajtim të përbashkët.

Edhe kalendari gregorian mbetet një përafrim astronomik. Prandaj, çështja e kalendarit kishtar nuk mund të zgjidhet thjesht duke iu referuar llogaritjeve. Vendimmarrja kishtare kërkon sobornitet, respekt ndaj rendit kanonik, besnikëri ndaj përvojës së trashëguar liturgjike dhe përgjegjësi ndaj ndërgjegjes së besimtarëve.

Besnikëria ndaj trashëgimisë së marrë vërtetohet nëpërmjet lutjes, pendimit dhe një jete të vërtetë sipas asaj çfarë mbron. Parimësia e saj duhet të shoqërohet me durim dhe gatishmëri për të vepruar me respekt ndaj të tjerëve. Në këtë frymë, duhet mbrojtur kalendari tradicional dhe njëkohësisht të punohet për rikthimin e unitetit: të ruhet trashëgimia e besuar, të shpjegohet qartë kuptimi i saj, të dëgjohet dhe të kërkohet rruga drejt një jete të përbashkët në traditën e shenjtë.

Burimet dhe shënimet

1. Lawrence Farley. A Papal Calendar. Orthodox Church in America, 3 janar 2017. Përmbledhje historike dhe dallimi mes kalendarit kishtar dhe atij civil.

2. Grigori XIII. Inter gravissimas. Bulë e datës 24 shkurt 1582. Përkthim në anglisht me referencë te edicioni latin në veprën e Kristof Klavit.

3. Peshkopi Silvestër Stojçev. Problems of the church calendar: the new and the old style. Kisha Ortodokse e Ukrainës, 2020. Dallimi historik dhe astronomik mes kalendarit jiulian, gregorian dhe neo-jiulian.

4. Mitropoliti Ambrozi i Oulu-së. The gift of a common calendar. Dëshmi personale e një përfaqësuesi të Kishës Ortodokse Finlandeze, World Council of Churches, 9 prill 2001.

5. Joan Mejendorf. Christ as Word: Gospel and Culture. International Review of Mission, 1985, nr. 294. E aksesueshme në bibliotekën elektronike Myriobiblos të Kishës Greke.

6. Biblioteka Presidenciale B. N. Jelcin. Miratimi i dekretit për kalimin e RSFSR-së në kalendarin gregorian. Dekret i datës 24 janar / 6 shkurt 1918 dhe shpjegimi i vlefshmërisë së tij civile.

7. ROCOR Studies. Bishops of the Russian Church Abroad at the 1923 Pan-Orthodox Congress. Studim historik me referenca te proces-verbalet e kongresit, vendimi i sinodit të jashtëm të vitit 1923 dhe qëndrimi i patrikut Tihon i vitit 1924.

8. Myriobiblos. Kongresi në Kostandinopojë i vitit 1923 dhe çështja kalendarike. Në greqisht. Studim me proces-verbale të cituara mbi kompetencat e kongresit, arsyet e reformës dhe përgjegjësinë e Kishës Greke.

9. Patrikana e Kostandinopojës. Enciklikë drejtuar të gjitha kishave të Krishtit, viti 1920. Teksti i plotë në anglisht, botuar nga World Council of Churches; veçanërisht pika mbi kalendarin e përbashkët.

10. Tomas Hopko. The Orthodox Faith, Volume II: Church Year. Orthodox Church in America. Lidhjet e ndërsjella të cikleve liturgjike dhe pozicioni qendror i Pashkëve.

11. American Carpatho-Russian Orthodox Diocese. Holy Pascha and Other Movable Feasts. Tabelë zyrtare kalendarike: sipas stilit të ri, agjërimi i apostujve në vitin 2024 ka zero ditë. E njëjta tabelë lejon kalimin te stili i vjetër.

12. Tomas Hopko. The Orthodox Faith, Volume I: Tradition. Orthodox Church in America. Tradita e shenjtë si jeta e Kishës e udhëhequr nga Fryma e Shenjtë, dhe Shkrimi i Shenjtë si pjesa e saj qendrore e shkruar.

13. U.S. Naval Observatory. Leap Years. Shpjegim zyrtar astronomik: gjatësia mesatare e vitit gregorian 365,2425 ditë dhe e vitit tropik rreth 365,2422 ditë.

14. Shën Justin Qelija (Popoviq). The Attributes of the Church. Përkthim nga Stiven Karganoviç, Orthodox Life, vëll. 31, nr. 1, janar–shkurt 1981, f. 28–33; nga libri The Orthodox Church and Ecumenism, 1974. Teksti i aksesueshëm në faqen e misionit ortodoks të Shën Maksimit Rrëfyes.

15. Shën Joan Shangai. The Decline of the Patriarchate of Constantinople. Pjesë e raportit për sinodin e dytë të përgjithshëm të jashtëm të Kishës Ortodokse Ruse Jashtë Vendit, Jugosllavi, 1938. Teksti në anglisht te OrthoChristian.

16. Shën Serafim Sobolev. Concerning the New and the Old Calendars. Referat në këshillimin e Moskës, 8–18 korrik 1948. Përkthim në anglisht te OrthoChristian; veçanërisht pjesët mbi tipikun dhe agjërimin e apostujve.

17. Atë Serafim Rouz. Letters. Përmbledhje korrespondence: letër drejtuar ministrit të Brendshëm grek, 26 shkurt 1971, PDF f. 122; dëshmi mbi praktikën kalendarike të Shën Joan Shangait, PDF f. 524.

18. Mitropoliti Filaret Voznesenski. The First Sorrowful Epistle. Mesazhi i parë i Dhimbshëm, 14/27 korrik 1969. Tekst i botuar te ROCOR Studies.

Lexo gjithashtu