Misticizmi dhe bashkimi me Perëndinë në mendimin e Kryepiskopit Anastas

Çfarë nënkuptojmë kur flasim për misticizmin? Si lidhet përvoja mistike me besimin e krishterë, me lutjen dhe me jetën e përditshme? Çfarë do të thotë që njeriu të bashkohet me Perëndinë, duke ruajtur njëkohësisht qenien dhe personalitetin e vet? Në studimin e tij kushtuar misticizmit, Kryepiskopi i Lumur Anastas e shqyrton këtë dukuri në gjerësinë e historisë së feve dhe ndalet posaçërisht te përvoja e Kishës Orthodhokse.

Trajtimi i tij ndërthur njohjen e traditave të ndryshme fetare me saktësinë teologjike dhe me kujdesin për të dalluar përvojën e krishterë nga kuptimet e tjera që ka marrë misticizmi gjatë historisë. Ky kujdes është i domosdoshëm. Fjalë të njëjta, si «bashkim», «ndriçim», «qetësi» ose «përvojë», mund të përdoren në tradita të ndryshme, duke shprehur përmbajtje të ndryshme. Kuptimi i tyre bëhet i qartë vetëm kur lidhet me besimin për Perëndinë, për njeriun dhe për qëllimin e ekzistencës së tij.

Misticizmi si kërkim dhe përvojë

Kryepiskopi Anastas e lidh misticizmin me kërkimin përjetimor dhe ekzistencial të njeriut për një marrëdhënie të drejtpërdrejtë dhe bashkim shpirtëror me Perëndinë ose me hyjnoren. Ky kërkim angazhon thellësisht qenien njerëzore dhe shfaqet, në forma të ndryshme, pothuajse në të gjitha fetë. Megjithatë, shumëllojshmëria e këtyre formave e bën të vështirë një përkufizim të pranuar nga të gjithë. Edhe marrëdhënia ndërmjet misticizmit dhe jetës fetare është e ndërlikuar: feja është një dukuri më e gjerë, ndërsa jo çdo shfaqje e ndjenjës fetare përbën përvojë mistike.

Kryepiskopi vëren gjithashtu se misticizmi duhet dalluar nga besimet dhe praktikat okulte. Ngatërrimi i tyre e errëson kuptimin e përvojës shpirtërore dhe mund ta zhvendosë vëmendjen drejt kërkimit të fuqive të fshehta ose të përjetimeve të jashtëzakonshme. Brenda misticizmit fetar, ai dallon dy drejtime të mëdha. Në drejtimin monist, përjetimi mund të synojë shuarjen e unit njerëzor në një parim absolut. Në drejtimin teist, që lidhet me besimin në një Perëndi personal, personaliteti i njeriut ruhet dhe lartësohet në bashkimin me Perëndinë. Prandaj, ngjashmëritë ndërmjet përvojave mistike nuk mjaftojnë për t'i shpallur ato të njëjta. Secila lidhet në mënyrë organike me besimin, me parimet dhe me orientimin e traditës brenda së cilës zhvillohet.

Themeli i përvojës së krishterë

Krishterimi nuk e barazon shenjtërinë me arritjen e një gjendjeje të jashtëzakonshme mistike. Themeli i bashkimit të njeriut me Perëndinë është Mishërimi i Fjalës së Perëndisë. Në Krishtin bëhet e mundur pjesëmarrja reale e njeriut në jetën hyjnore. Kryepiskopi Anastas i gjen rrënjët e misticizmit të krishterë në Dhiatën e Re, veçanërisht në shkrimet e Ungjillorit Joan dhe të Apostullit Pavël. Shkrimi i Shenjtë mbetet pikënisja, fuqia frymëzuese dhe kriteri i përvojës së krishterë.

Ftesa e Krishtit për të qëndruar në Të lidhet me dashurinë dhe me ruajtjen e porosive të Tij (Joan 14:21; 15:4–5). Ndërsa dëshmia e Apostullit Pavël për Krishtin që jeton brenda tij shpreh thellësinë e jetës më Krishtin (Galatianëve 2:20). Kështu, bashkimi me Perëndinë lidhet me një mënyrë të tërë jetese. Ai përfshin mendimin, vullnetin, veprimin dhe marrëdhëniet me njerëzit e tjerë. Dashuria ndaj Krishtit dëshmohet në besnikërinë ndaj porosive të Tij.

Hyjnizimi: pjesëmarrje në jetën e Perëndisë

Një nga pikat më të rëndësishme të studimit është sqarimi i hyjnizimit. Sipas besimit të krishterë, bota dhe njeriu janë krijesa të Perëndisë. Shpirti dhe trupi nuk janë pjesë të shkëputura prej qenies hyjnore. Dallimi ndërmjet Krijuesit dhe krijesës ruhet edhe në bashkimin më të thellë të njeriut me Perëndinë.

Hyjnizimi është pjesëmarrja, me anë të hirit, në jetën hyjnore. Njeriu bashkohet me Perëndinë nëpërmjet energjive të Tij të pakrijuara, pa u bërë i njëjtë me Të sipas esencës. Duke iu referuar Shën Maksim Pohuesit dhe Shën Grigor Pallamait, Kryepiskopi Anastas shpjegon se njeriu bëhet perëndi sipas hirit, duke mbetur krijesë. Personaliteti i tij ruhet dhe përmbushet në këtë marrëdhënie.

Shprehja «energjitë e pakrijuara» ka një kuptim të përcaktuar teologjik: ajo lidhet me veprimin dhe praninë jetëdhënëse të vetë Perëndisë, në të cilat njeriu merr pjesë. Fjala «energji» këtu duhet kuptuar brenda dallimit ndërmjet esencës hyjnore, që mbetet e pakapshme, dhe energjive të Perëndisë, nëpërmjet të cilave Ai i dhurohet njeriut. Kjo është një thirrje që dëshmon madhështinë e hirit dhe të dashurisë hyjnore. Përmbushja e njeriut buron nga marrëdhënia e tij e gjallë me Krijuesin.

Shpëtimi përfshin shpirtin dhe trupin

Kryepiskopi Anastas i kushton rëndësi të veçantë unitetit të njeriut. Trupi merr pjesë në jetën shpirtërore dhe në shpëtim. Mishërimi i Fjalës së Perëndisë është themeli i këtij kuptimi. Duke paraqitur tekstet e traditës makariane, ai shpjegon se lutja e pandërprerë e fut njeriun, me gjithë qenien e tij, në realitetin e Mbretërisë së Perëndisë. Edhe në teologjinë e Shën Grigor Pallamait, hiri shpëton tërë njeriun, shpirt e trup.

Në këtë këndvështrim, jeta shpirtërore nuk mund të kufizohet në një veprimtari të izoluar të mendjes. Ajo përfshin mënyrën se si njeriu jeton dhe qëndron përballë krijimit. Te Shën Maksim Pohuesi, njeriu që shndërrohet më Krishtin ngrihet drejt Perëndisë në lidhje me botën e krijuar. Vendi i tij brenda krijimit merr kështu një domethënie të thellë: shpëtimi dhe shndërrimi i tij lidhen me thirrjen për ta drejtuar gjithë jetën drejt Perëndisë.

Νήψις — nipsis: qartësi, kthjelltësi dhe vigjilencë shpirtërore

Për të kuptuar gjuhën e traditës asketike orthodhokse, disa terma kërkojnë shpjegim të veçantë. Njëri prej tyre është νήψις — nipsis, që shpreh qartësinë, kthjelltësinë dhe vigjilencën shpirtërore. Në këtë kontekst, ai lidhet me vëmendjen ndaj gjendjes së brendshme të njeriut, ndaj mendimeve dhe ndaj lëvizjeve të zemrës. Kjo vigjilencë e ndihmon njeriun të dallojë atë që e afron me Perëndinë nga ajo që e largon prej Tij. Ajo shoqërohet me lutjen, me përulësinë dhe me kujdesin për të mos pranuar pa dallim çdo mendim, përfytyrim ose përjetim si diçka që vjen nga Perëndia.

Nipsis shpreh kështu një qëndrim të kthjellët përpara jetës shpirtërore. Përvoja e brendshme kërkon dallim dhe përulësi, sidomos kur shoqërohet me ndjesi të forta ose me dukuri të pazakonta. Kjo lidhet me atë qetësi dhe kthjelltësi që Kryepiskopi Anastas vëren si tipar të rëndësishëm të misticizmit orthodhoks.

Ἀπάθεια — apatheia: liri nga sundimi i pasioneve

Një tjetër term është ἀπάθεια — apatheia, i cili, në kuptimin asketik, shpreh çlirimin nga sundimi i pasioneve. Në shqipen e përditshme, fjala «apati» lidhet zakonisht me plogështinë ose indiferencën. Kjo mund ta largojë lexuesin nga domethënia që ka termi në traditën shpirtërore orthodhokse.

Apatheia lidhet me pastrimin dhe shërimin e jetës së brendshme, në mënyrë që njeriu të mos mbetet i robëruar nga pasionet. Liria që kërkohet këtu e bën atë më të aftë për të dashur, për të vepruar me kthjelltësi dhe për t'iu përgjigjur vullnetit të Perëndisë. Ndjeshmëria ndaj vuajtjes së tjetrit, dhembshuria dhe dashuria mbeten pjesë thelbësore të kësaj jete. Në trajtimin e Kryepiskopit Anastas, përvoja shpirtërore shoqërohet nga tërësia e jetës në virtyt, me dashurinë si udhërrëfyese.

Lutja dhe qetësia e brendshme

Lutja e Jisuit zë një vend të veçantë në traditën orthodhokse. Ajo lidhet me përqendrimin e mendjes, me zemrën dhe me kujtimin e pandërprerë të Perëndisë. Tradita hezikaste kultivon qetësinë e brendshme dhe lutjen e vazhdueshme. Kjo qetësi krijon hapësirë për vëmendjen ndaj Perëndisë dhe për përqendrimin e njeriut në marrëdhënien me Të.

Kryepiskopi Anastas e trajton hezikazmin brenda kuadrit të shpëtimit dhe të veprimit të hirit. Lutja dhe përpjekja asketike lidhen me virtytet, me pastrimin e zemrës dhe me një përgjigje të lirë ndaj thirrjes hyjnore. Hiri mbetet dhuratë e Perëndisë. Përpjekja njerëzore shpreh gatishmërinë për ta pranuar këtë dhuratë dhe për të jetuar në përputhje me të. Asnjë praktikë nuk mund ta shndërrojë marrëdhënien me Perëndinë në një rezultat të garantuar nga një teknikë.

Përvoja personale brenda jetës së Kishës

Në traditën orthodhokse, përvoja personale ushqehet nga jeta e Kishës. Duke iu referuar Shën Nikolla Kavasilës, Kryepiskopi Anastas thekson lidhjen e bashkimit me Perëndinë me Misteret e Shenjta dhe me realitetin e Kishës si Trupi i Krishtit. Lutja, jeta liturgjike, pjesëmarrja në Misteret e Shenjta dhe zbatimi i porosive përbëjnë pjesë të së njëjtës jetë shpirtërore. Në këtë bashkësi, njeriu mëson të marrë, të falënderojë dhe të dhurojë.

Përvoja mistike ndikon kështu në tërë jetën e Kishës: në adhurimin e saj, në frymën e lutjes, në mënyrën e të jetuarit dhe në marrëdhëniet mes njerëzve. Rrezatimi i saj është aq i gjerë, sa Kryepiskopi flet për teologjinë dhe spiritualitetin mistik të Kishës Orthodhokse në përgjithësi.

Njohja e Perëndisë dhe përulësia

Sa më shumë njeriu e njeh Perëndinë, aq më thellë ndërgjegjësohet se esenca e Tij mbetet e pakapshme. Këtu qëndron një nga domethëniet themelore të teologjisë apofatike: Perëndia tejkalon çdo përkufizim dhe çdo koncept njerëzor. Njohja e Tij shoqërohet me vetëdijen se misteri hyjnor është përtej asaj që mund të përfshijë mendja.

Kjo vetëdije ushqen përulësinë dhe mirënjohjen. Njeriu e kupton se marrëdhënia e tij me Perëndinë mbështetet në hirin që i dhurohet. Edhe përparimi shpirtëror mbetet një ecje e vazhdueshme. Në studim, Kryepiskopi Anastas vëren këtë lëvizje drejt përvojave gjithnjë më të thella, të shoqëruar me përulësi dhe me hapjen ndaj përmbushjes së ardhshme të jetës në Perëndinë.

Drita hyjnore dhe takimi me Krishtin

Në shkrimet e Shën Simeon Theologut të Ri dhe në traditën hezikaste, përvoja e dritës hyjnore zë një vend të rëndësishëm. Ajo lidhet me Krishtin, me veprimin e Shpirtit të Shenjtë, me Ngjalljen dhe me jetën e ardhshme. Kryepiskopi Anastas thekson se qëllimi thelbësor mbetet takimi me Personin e Krishtit. Për këtë arsye, dukuritë e jashtme nuk mund të bëhen masa e vetme e jetës shpirtërore.

Autorët shpirtërorë të Lindjes paralajmërojnë për rrezikun që mbart pranimi i pakontrolluar i pamjeve dhe i përfytyrimeve. Këtu bëhen veçanërisht të rëndësishme kthjelltësia shpirtërore, përulësia dhe dallimi. Përvoja e hirit lidhet me shndërrimin e njeriut dhe me thellimin e jetës së tij më Krishtin. Ajo merr kuptim brenda kësaj marrëdhënieje.

Siç kishte raportuar UGO, Sinaksi i 5-të Ndërortodoks Murgëror në Lefkadë u mblodh kushtuar kujtimit të të ndjerit Kryepiskop Anastas, duke dëshmuar vëmendjen e vazhdueshme ndaj mendimit dhe veprës së tij teologjike.

Dashuria, zemra e jetës mistike

Mes termave të shumtë të traditës mistike orthodhokse, Kryepiskopi Anastas na fton të mos humbasim nga vëmendja fjalët që përshkojnë vazhdimisht shkrimet e saj: Perëndia, Jisu Krishti, Shpirti i Shenjtë, Trinia e Shenjtë, hiri, porositë, Kryqi, Ngjallja dhe dashuria. Dashuria ruan vendin parësor. Edhe gjuha e etërve për dashurinë e zjarrtë ndaj Perëndisë duhet kuptuar në lidhje me këtë dashuri të plotë, që përfshin tërë qenien dhe jetën e njeriut.

Në paraqitjen e mendimit të Shën Maksim Pohuesit, Kryepiskopi thekson se soditja shpirtërore duhet të shoqërohet nga tërësia e jetës në virtyt, me dashurinë si udhërrëfyese. Kjo lidhje e mban përvojën shpirtërore të bashkuar me jetën konkrete. Lutja, përulësia, kthjelltësia dhe çlirimi nga sundimi i pasioneve e hapin njeriun ndaj kësaj dashurie. Në të merr kuptim edhe marrëdhënia me të afërmin.

Në studimin e Kryepiskopit Anastas, përvoja mistike orthodhokse shfaqet kështu si pjesë e jetës së njeriut më Krishtin. Bashkimi me Perëndinë është dhuratë e hirit, së cilës njeriu i përgjigjet lirisht, me besim, lutje dhe dashuri. Shpresa e hyjnizimit mbështetet në Mishërimin e Krishtit dhe në veprimin e pandërprerë të Shpirtit të Shenjtë. Ajo zbulon madhështinë e thirrjes njerëzore: të marrë pjesë në jetën e Perëndisë dhe të shndërrohet prej dashurisë së Tij.

Burimi kryesor: Studimi «Μυστικισμός» i Kryepiskopit Anastas (Janullatos), në librin «Ίχνη από την αναζήτηση του υπερβατικού», botimet Akritas, f. 319–355, përgatiti, përktheu UGO:AL

Lexo gjithashtu