Kisha kujton Shën Llukain, Apostull dhe Ungjillor

Shën Llukai, Apostull dhe Ungjillor: mjeku i dashur që ia kushtoi jetën Krishtit

Më 18 tetor, Kisha kremton kujtimin e Shën Llukait, Apostullit dhe Ungjillorit, shkrimtarit të Ungjillit të tretë dhe të Veprave të Apostujve. Mjek nga profesioni, bashkëpunëtor besnik i Apostull Pavlit dhe, sipas traditës kishtare, ikonograf i Hyjlindëses, ai i kushtoi Krishtit dijen, aftësitë dhe gjithë jetën e tij.

Nëpërmjet shkrimeve të tij, Shën Llukai i la Kishës një thesar të paçmuar: rrëfimin e jetës dhe të veprës shpëtimtare të Zotit Jisu Krisht, si edhe dëshminë për përhapjen e Ungjillit dhe formimin e bashkësive të para të krishtera. Në personin e tij bashkohen kujdesi i mjekut, përkushtimi i apostullit dhe dhuntia e shkrimtarit që e vë fjalën në shërbim të së vërtetës.

Prejardhja dhe formimi

Sipas Sinaksarit të muajit tetor, Shën Llukai ishte me prejardhje nga Antiokia e Sirisë, një nga qytetet e rëndësishme të botës së lashtë dhe një qendër e hershme e jetës së krishterë. Pikërisht në Antioki nxënësit e Krishtit u quajtën për herë të parë të krishterë, siç dëshmon vetë ai te Veprat e Apostujve (11:26). Llukai u rrit në një familje pagane dhe që në moshë të re shfaqi aftësi të veçanta për të mësuar. Sinaksari e përshkruan si njeri me arsimim të gjerë, njohës të gjuhës hebraike dhe siriane dhe të kulturës helene. Për të thelluar formimin e tij, udhëtoi në Greqi dhe në Egjipt, ku studioi gramatikën, retorikën dhe filozofinë. Dijet e tij përfshinin si mendimin teorik, ashtu edhe urtësinë praktike: njohjen e botës, aftësinë për t'u shprehur dhe përpjekjen për ta drejtuar jetën drejt virtytit.

Por fusha në të cilën u dallua veçanërisht ishte mjekësia, arti i kujdesit për njeriun e sëmurë. Profesionin e tij e dëshmon drejtpërdrejt Apostull Pavli, i cili e quan me dashuri «Llukai, mjeku i dashur» (Kolosianëve 4:14). Ky emërtim i shkurtër shpreh edhe afërsinë mes tyre: Llukai ishte një bashkëpunëtor i çmuar, një njeri i besueshëm dhe një shërbëtor i përkushtuar. Njohja e Krishtit i dha drejtim të ri gjithë këtij formimi. Dijen dhe aftësitë që kishte fituar, ai i vuri në shërbim të Ungjillit dhe të shpëtimit të njerëzve.

Thirrja në besim dhe tradita e Emausit

Për njohjen e Shën Llukait me besimin e krishterë janë përcjellë tradita të ndryshme. Sipas jetëshkrimit të shkurtër të Sinaksarit, ai ushtronte mjekësinë në Tebë të Beotisë, ku, gjatë mbretërimit të perandorit Klaud, rreth vitit 42, takoi Apostull Pavlin. Nëpërmjet tij besoi në Krishtin dhe braktisi idhujtarinë. Një traditë tjetër, e përfshirë po në Sinaksar, e vendos njohjen e tij me Zotin gjatë predikimit në Galile dhe e numëron ndër të Shtatëdhjetë Apostujt. Me këtë traditë lidhet edhe identifikimi i Llukait me nxënësin që shoqëronte Kleopain në rrugën për në Emaus.

Rrëfimi i Emausit është një nga dëshmitë më prekëse që na ka lënë Ungjilli i tij (Llukai 24:13–35). Ditën e Ngjalljes, dy nxënës largoheshin nga Jerusalemi dhe bisedonin të pikëlluar për ngjarjet e Pësimit të Krishtit. Zoti i Ngjallur iu afrua dhe ecte bashkë me ta, por ata nuk e njohën. Ai u shpjegoi Shkrimet dhe u tregoi se Mesia duhej të pësonte dhe të hynte në lavdinë e Tij. Kur arritën në fshat, nxënësit e lutën të qëndronte me ta. Gjatë tryezës, Ai mori bukën, e bekoi, e theu dhe ua dha. Atëherë sytë e tyre u hapën dhe e njohën.

Ungjilli përmend vetëm emrin e Kleopait. Identifikimi i nxënësit tjetër me Llukain i përket traditës kishtare; edhe shënimet e Sinaksarit e dallojnë atë nga dëshmia e shprehur e tekstit ungjillor. Po kështu, ato shënojnë pasigurinë lidhur me disa hollësi të pjesëmarrjes së tij në ngjarjet e jetës tokësore të Zotit.

Pranë Apostull Pavlit

Lidhja me Apostull Pavlin zë një vend qendror në jetën e Shën Llukait. Ai u bë bashkëpunëtor dhe bashkudhëtar i tij, duke marrë pjesë në mundimet e predikimit dhe në përhapjen e besimit ndër popujt. Sipas Sinaksarit, Llukai la pas sigurinë e jetës së mëparshme dhe iu përkushtua shërbesës apostolike. Predikimi e çoi në qytete dhe krahina të ndryshme, ku dëshmia për Krishtin shoqërohej me kundërshtime, përndjekje, rreziqe dhe privime. Sinaksari përmend një hapësirë të gjerë veprimtarie, që përfshin Maqedoninë, Thesalinë, Akainë, pjesë të Azisë së Vogël, Sirinë dhe vende të tjera. Ai e paraqet Llukain si pjesëmarrës në përpjekjen për t'ua shpallur Ungjillin njerëzve me gjuhë, zakone dhe prejardhje të ndryshme.

Besnikëria e tij u shfaq veçanërisht në kohët e vështira. Ai e shoqëroi Pavlin edhe në rrugëtimin drejt Romës, kur Apostulli shkonte atje i burgosur. Prania e tij pranë Pavlit ishte shprehje e dashurisë vëllazërore dhe e përkushtimit ndaj të njëjtit mision. Mjeku i dashur u bë kështu edhe bashkëvuajtës në mundimet e Ungjillit, duke ndarë me Apostullin rreziqet dhe shpresën e shërbesës.

Ungjilli sipas Llukait

Vepra më e njohur e Shën Llukait është Ungjilli që mban emrin e tij, i drejtuar Teofilit. Sipas Sinaksarit, hartimi i tij lidhej me nxitjen e këtij njeriu dhe me udhëheqjen e Apostull Pavlit. Në hyrjen e Ungjillit, vetë Llukai shpjegon kujdesin me të cilin punoi. Ai u mbështet në dëshminë e atyre që kishin qenë që nga fillimi dëshmitarë okularë dhe shërbyes të fjalës, i shqyrtoi me kujdes ngjarjet dhe i paraqiti me radhë, që Teofili të njihte sigurinë e mësimit që kishte marrë (Llukai 1:1–4).

Ky qëllim përshkon gjithë veprën e tij. Rrëfimi është i qartë, i kujdesshëm dhe i pasur me hollësi, ndërsa në qendër qëndron personi i Jisu Krishtit dhe shpëtimi që Ai i sjell botës. Sinaksari e vendos shkrimin e Ungjillit pesëmbëdhjetë vjet pas Ngjitjes së Zotit në qiej. Kjo datë i përket kronologjisë së përcjellë prej tij; vetë Ungjilli nuk jep një datë të hartimit.

Një vend të veçantë në dëshminë e Llukait zënë ngjarjet që lidhen me ngjizjen e Shën Joan Pagëzorit, Ungjillëzimin e Hyjlindëses dhe Lindjen e Krishtit. Nëpërmjet rrëfimit të tij, besimtarët afrohen me misterin e Mishërimit: me përulësinë e Hyjlindëses, me Foshnjën e vendosur në grazhd, me barinjtë që marrin lajmin e gëzuar dhe me engjëjt që lavdërojnë Perëndinë. Me të njëjtin kujdes ai përcjell mësimet, shëmbëlltyrat dhe mrekullitë e Zotit, Pësimet, Ngjalljen dhe Ngjitjen e Tij në qiej. Formimi i tij i gjerë dhe dhuntia e të shkruarit i shërbejnë një qëllimi të vetëm: që lexuesi të njohë Krishtin dhe të forcohet në besim.

Shkrimtari i Veprave të Apostujve

Shën Llukai është edhe shkrimtari i Veprave të Apostujve, librit që vazhdon rrëfimin pas Ngjitjes së Zotit në qiej dhe që, ashtu si Ungjilli, i drejtohet Teofilit. Në të përshkruhet ardhja e Shpirtit të Shenjtë në Pentikosti, predikimi apostolik dhe lindja e bashkësive të para të krishtera. Llukai tregon se si apostujt, të fuqizuar nga hiri i Perëndisë, dolën të shpallnin Krishtin e Ngjallur dhe si fjala e Ungjillit u përhap përtej Jerusalemit.

Ai ruajti dëshminë për predikimin dhe mrekullitë e Apostull Pjetrit, martirizimin e Shën Stefanit, pagëzimin e eunukut etiopas nga Filipi dhe kthimin e Pavlit në besimin e Krishtit. Një pjesë e gjerë e librit i kushtohet shërbesës së Pavlit: udhëtimeve të tij, themelimit dhe forcimit të bashkësive, kundërshtimeve që hasi, burgosjes dhe mbërritjes në Romë. Përmes Veprave të Apostujve, Shën Llukai na ka lënë kujtesën e gjallë të Kishës së parë: një Kishe që lutej, predikonte, vuante dhe rritej me fuqinë e Shpirtit të Shenjtë.

Predikimi dhe shërbesa në Tebë

Sipas Sinaksarit, pasi e la Pavlin të burgosur në Romë, Llukai shkoi në Libi dhe në Egjipt, ku predikoi Ungjillin. Më pas, veprimtaria e tij lidhet me Greqinë dhe veçanërisht me Tebën e Beotisë. Sinaksari e paraqet si episkop të dorëzuar nga Apostull Pavli. Në Tebë ai punoi për kthimin e njerëzve nga idhujtaria në njohjen e Perëndisë së vërtetë. Predikonte, pagëzonte dhe kujdesej për themelimin e jetës kishtare. Ngriti kisha dhe altarë dhe dorëzoi priftërinj nga besimtarët më të sprovuar, duke u besuar kujdesin për bashkësitë dhe Ungjillin që kishte shkruar. Shërbesa e tij përfshinte, pra, gjithë jetën e bashkësisë: shpalljen e besimit, pagëzimin, adhurimin dhe formimin e njerëzve që do të vazhdonin kujdesin shpirtëror për besimtarët.

Ikonografi i Hyjlindëses

Tradita kishtare e nderon Shën Llukain edhe si ikonograf. Sipas Sinaksarit, ai zotëronte artin e pikturës dhe pikturoi ikona të Hyjlindëses që mbante në krahë Zotin Jisu Krisht. Rrëfimi thotë se ia paraqiti ato Nënës së Zotit, kur ajo ishte ende në jetën tokësore. Hyjlindësja i pranoi dhe i bekoi, duke thënë:

«Hiri i Atij që lindi prej meje qoftë nëpërmjet meje me këto ikona».

Sinaksari përmend tri ikona të lidhura me këtë traditë: një në Manastirin e Shpellës së Madhe në Peloponez, një në Vilna dhe një në Manastirin e Kikkos në Qipro. Për të parën përshkruhet një punim me dyllë dhe mastikë, ndërsa për ikonën e Vilnës përmenden ngjyrat dhe zbukurimi me ar e gurë të çmuar. Këto atribuime përcillen si pjesë e traditës kishtare. Sinaksari përmend gjithashtu se Llukai pikturoi ikonat e kryeapostujve. Në këtë mënyrë, kujtimi i tij lidhet me dy forma të dëshmisë së Kishës: fjalën e Ungjillit dhe figurën e shenjtë që e drejton shikimin e besimtarit te Krishti dhe shenjtorët e Tij.

Fjetja dhe nderimi i lipsaneve

Sipas Sinaksarit, Shën Llukai e përfundoi jetën tokësore në Tebë të Beotisë, ku fjeti në paqe në moshën tetëdhjetëvjeçare. Pas një jete të mbushur me mundime apostolike, predikim dhe shërbim, ai shkoi te Zoti të Cilit i kishte kushtuar gjithçka. Trupi i tij u varros në Tebë dhe u nderua nga besimtarët.

Me varrin e tij lidhet edhe një traditë shërimesh. Sinaksari rrëfen se mbi të shfaqej një lëndë shëruese për sytë, e përshkruar si kolir, dhe se njerëzit që vuanin nga sëmundje të syve shëroheshin duke u lyer me të. Rrëfimi e lidh këtë mrekulli posaçërisht me ditën e kujtimit të shenjtit, më 18 tetor. Kështu, ai që në jetën tokësore kishte shërbyer si mjek nderohej edhe pas fjetjes si ndërmjetësues për të sëmurët.

Transferimi i lipsaneve në Kostandinopojë

Gjatë mbretërimit të perandorit Konstanc, birit të Kostandinit të Madh, lipsanet e Shën Llukait u transferuan nga Teba në Kostandinopojë. Sipas Sinaksarit, një episkop nga Peloponezi e njoftoi perandorin për vendndodhjen e lipsaneve të Apostull Andreas, Shën Timotheut dhe Shën Llukait. Perandori ia besoi sjelljen e tyre Artemit, i cili më vonë do të nderohej si martir i Kishës. Lipsanet e Apostull Andreas u morën nga Patra, të Shën Timotheut nga Efesi dhe të Shën Llukait nga Teba. Ato u sollën me nderim në kryeqytet dhe më pas u vendosën në kishën e Apostujve të Shenjtë, në arka argjendi, pranë Tryezës së Shenjtë.

Me këtë ngjarje lidhet shërimi i Anatolit, një shërbyesi të rëndësishëm të oborrit perandorak. Ai vuante nga një sëmundje e rëndë dhe mjekët nuk kishin mundur ta ndihmonin. Duke dëgjuar për mbërritjen e lipsaneve të Shën Llukait dhe duke ditur se ai kishte qenë mjek, Anatoli iu drejtua me besim ndërmjetimit të tij. Sipas Sinaksarit, kur arka me lipsanet kaloi pranë tij, ai u shërua dhe u ngrit për të marrë pjesë vetë në mbartjen e saj drejt kishës. Perandori dhe populli lavdëruan Perëndinë, ndërsa Anatoli vazhdoi të dëshmonte për shërimin që kishte marrë.

Një jetë që na thërret në besim dhe dashuri

Kujtimi i Shën Llukait na fton ta vëmë në shërbim të Perëndisë dhe të të afërmit atë që na është besuar: dijen, aftësitë, kohën dhe të mirat tona. Ai ishte mjek dhe u shërbeu njerëzve; ishte i arsimuar dhe e përdori dijen për të shpallur të vërtetën; ishte shkrimtar dhe i la Kishës dëshminë e Ungjillit. Nderimi i tij shprehet edhe në kujdesin për të sëmurët, në ushqimin e të uriturve, në ndihmën për të varfrit, në mikpritjen dhe në vizitat te ata që vuajnë. Shprehet në faljen e gabimeve, në kërkimin e paqes dhe në një jetë me maturi e ndërgjegje të pastër.

Ungjilli dhe Veprat e Apostujve vazhdojnë të na flasin me zërin e këtij shërbëtori besnik. Nëpërmjet tyre, Shën Llukai na drejton te Jisu Krishti dhe na fton të bëhemi pjesëmarrës të jetës që Ai i dhuron botës.

Siç kishte raportuar UGO, Kryepiskopi Joan mbajti një predikim mbi bindjen dhe Ungjillin e Llukait, duke nënvizuar rëndësinë e mësimeve të Ungjillorit për jetën e besimtarëve sot.

Me ndërmjetimet e Apostullit dhe Ungjillorit të shenjtë Llukai, o Zot Jisu Krisht, Perëndia ynë, mëshirona dhe shpëtona. Amin.

Burimi: Sinaksari i muajit tetor, kujtimi i Apostullit dhe Ungjillorit të shenjtë Llukai, 18 tetor, fq. 373–390.

Lexo gjithashtu