Jeta e Episkopit Kozma Qirjo, prift i fshehtë në vitet e diktaturës

Atë Kozmai në kishë, Vlorë, 1994.

Episkopi Kozma Qirjo shërbeu fshehurazi kishën orthodhokse në Shqipërinë e diktaturës ateiste, duke kryer pagëzime, rrëfime dhe Liturgji nëpër shtëpi private në vitet kur çdo besim ishte i ndaluar. Sipas përkujtimores së botuar nga Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë, ndër të pagëzuarit prej tij ishte edhe i riu që sot është Kryepiskopi Joan i Tiranës, Durrësit dhe i Gjithë Shqipërisë.

Jeta dhe shërbesa e Episkopit Kozma Qirjo

Prifti që mbajti të gjallë jetën kishtare në vitet e ndalimit të besimit

Dr. Themistokli Bambulla

Në jetën e Episkopit Kozma Qirjo, priftëria u shpreh në shërbesa që vazhduan edhe kur kishat u mbyllën, në udhëtime të fshehta drejt besimtarëve dhe në përgjegjësinë për të ushqyer një familje me shtatë fëmijë. Për shumë njerëz, ai mbeti Atë Kozmai: prifti që vinte natën, pagëzonte, rrëfente, meshonte dhe sillte Kungatën Hyjnore. Ndër njerëzit që morën pagëzimin prej tij gjatë diktaturës ishte edhe Joani, Mitropoliti i mëvonshëm i Korçës dhe, që prej vitit 2025, Kryepiskopi i Tiranës, Durrësit dhe i Gjithë Shqipërisë. [1; 3]

Intervista me vetë Atë Kozmain, dëshmitë për veprimtarinë e tij dhe rrëfimi i Joanit më 3 maj 2000 lejojnë të ndiqet kjo jetë nga Bestrova e Vlorës deri te shërbimi episkopal. Ato tregojnë edhe bashkësinë që e mbështeti: familjen e tij, besimtarët që hapnin dyert e shtëpive, njerëzit që ruanin librat dhe veshjet kishtare, gratë që prisnin Kungatën dhe miqtë që mbanin lidhje ndërmjet qyteteve. Historia e tij është e pandashme nga historia e këtyre njerëzve. [1, f. 165–178]

1. Bestrova dhe thirrja për t'i shërbyer Kishës

Atë Kozmai lindi në Bestrovë, fshat të cilin e përshkruan si rreth një orë larg Vlorës. Në intervistë, ai jep emrat e prindërve: Jorgji dhe Zoica. Kujton një mjedis familjar besimtar dhe dëshirën e hershme për të njohur fenë. Pasi përfundoi shkollën fillore, vizitonte manastire në krahinën e Korçës dhe në Vithkuq, duke kërkuar të mësonte më shumë për jetën kishtare. [1, f. 165]

Datëlindja paraqitet ndryshe në burime. Vetë Atë Kozmai thotë në intervistë se lindi më 12 tetor 1920; shkrimi i ribotuar nga revistën greke «Παλμός» shënon vitin 1919; ndërsa përkujtimorja zyrtare e gazetës «Ngjallja» jep datën 13 tetor 1921. Në kronologjinë kishtare përdorim këtë të fundit, duke ruajtur edhe variantet e dëshmive. [1, f. 165, 173; 2]

Rreth moshës shtatëmbëdhjetëvjeçare, sipas kujtimit të tij, siguroi Dhjatën e Re dhe libra fetarë. Vitet 1937–1945 i përshkruan si një periudhë studimi të vazhdueshëm, ditën dhe natën. Jetët e shenjtorëve i zgjuan dëshirën për t'iu përkushtuar shërbimit të Kishës. Ai e shpjegon vendimin me një etje të brendshme shpirtërore: donte të shërbente besimin që po njihte nëpërmjet leximit dhe jetës së shenjtorëve. [1, f. 165]

Në prill 1944 u martua. Një vit më vonë u dorëzua në shërbesën klerikale nga Mitropoliti Visarion Xhuvani. Në intervistë, dorëzimin dhjak e vendos më 27 prill 1945, të premten, dhe dorëzimin prift më 29 prill, të dielën. Burimi zyrtar kishtar shënon 25 prillin për dorëzimin dhjak, në kishën e Shën Vlashit në Vlorë, dhe 29 prillin për dorëzimin prift, në kishën e Shën Kiriakisë në Nartë. Mospërputhja për datën e dorëzimit dhjak mbetet e shënuar; data e dorëzimit prift përputhet. [1, f. 165–166; 2] Atë Kozmai kujton se kërkoi të bëhej prift dhe se pranimi i kërkesës e gëzoi shumë, sidomos sepse fshati nuk kishte prift. [1, f. 165–166]

2. Shërbesa para vitit 1967

Nga viti 1945 deri në mbylljen e kishave më 1967, ai shërbeu kryesisht në Bestrovë. Për shkak se fshati ishte i vogël, shkonte edhe në fshatra të tjera për nevojat e besimtarëve. Kryente pagëzime, kurorëzime dhe detyrat e tjera të famullitarit, ndërsa merrej edhe me punë bujqësore. Priftëria dhe puna për jetesën bashkëjetonin që në këtë periudhë. [1, f. 166–167]

Rrjeti i njohjeve të tij shtrihej përtej Vlorës. Përmend Theofan Popën në Korçë dhe Dhimitër Bedulin në Elbasan. Në një shënim të botimit, Beduli përshkruhet si theologu që regjimi e lejoi të punonte dhe shënohet se kishte ndërruar jetë pak kohë më parë. Këto lidhje ndihmonin ruajtjen e kujtesës, të dijes theologjike dhe, më vonë, të jetës kishtare në fshehtësi. [1, f. 166–167]

Kur pyetet për gjendjen e Kishës përpara ndalimit të besimit, Atë Kozmai kujton gazetën kishtare «Jeta e krishterë» të viteve 1940–1944 dhe flet për më shumë se treqind priftërinj në vend, pak dhjakë dhe katër krahina kishtare të drejtuara nga episkopë. Jep edhe vlerësime nga kujtesa: rreth dhjetë priftërinj në Vlorë, katër ose pesë në Gjirokastër, dy ose tre në Himarë dhe afërsisht njëzet në zonën më të gjerë të Vlorës e Gjirokastrës. [1, f. 167]

Në përshkrimin e tij për kishat, ai përmend një vend të shkruar «Άρτα», me dy ose tre kisha, ndër to Shën Kiriakia, Shën Gjergji dhe Shën Athanasi, si edhe pesë kisha të vogla. Përmend gjithashtu manastirin e Zvërnecit dhe kisha në Mërfollë, Poro dhe Dukat. Ai thekson se njerëzit e kishin ruajtur besimin e tyre. [1, f. 167]

3. Viti 1967 dhe plagosja e lirisë së besimit

Mbyllja e kishave ishte për Atë Kozmain një hidhërim i thellë. Ai e lidh këtë dhimbje me cenimin e lirisë së shpirtit, të cilën e konsideronte më të çmuarën. Sipas kujtimit të tij, propaganda kundër fesë u shfaq me forcë në shtyp më 6 shkurt 1967, duke u kërkuar njerëzve të mos besonin dhe duke e paraqitur fenë si gënjeshtër. [1, f. 168]

Ai dallon propagandën fillestare nga ushtrimi i mëvonshëm i forcës. Thotë se njerëzit nuk donin t'i shkatërronin kishat dhe se pushteti e imponoi këtë. Kujton të rinj të shkollave, mësues dhe njerëz që paraqiteshin si të arsimuar, të cilët u vunë në krye të fushatës me slogane kundër besimit. Për të, shkatërrimi i ndërtesave nuk e shoi besimin: në zemrat e shumë njerëzve ai u forcua. [1, f. 168]

Shkrimi i «Παλμός», i ribotuar në të njëjtin kapitull, e vendos këtë përvojë në gjendjen e përgjithshme të vitit 1967, kur ndalimi preku të krishterët dhe myslimanët. Përmend tabela në kisha që e shpallnin atë që hynte aty armik të popullit dhe të partisë. Rrëfen se priftërinj e besimtarë fshehën në tokë lipsane, veshje të shenjta dhe libra të çmuar; se klerikët u detyruan të hiqnin rrobat e priftërisë, të qetheshin e të rruheshin; dhe se kundërshtimi sillte burgim, torturë, uri dhe, për disa, vdekje. [1, f. 172–173]

Ky përshkrim ndihmon të kuptohet çfarë nënkuptonte një pagëzim në shtëpi, një Liturgji në bodrum ose mbajtja e një libri kishtar në çantë. Çdo veprim mund të sillte pasoja për priftin dhe për familjet që e prisnin.

4. Familja dhe puna e rëndë për jetesën

Në vitin 1967, Atë Kozmai kishte shtatë fëmijë: katër vajza dhe tre djem. Pas mbylljes së kishave iu desh të kërkonte punë për t'i mbajtur. Kujton se në fillim nuk e pranonin askund dhe se kaluan dhjetë muaj derisa arriti të punësohej. [1, f. 166, 169–170]

I ishte propozuar edhe një punë zyre, por me një kusht që ai nuk e pranoi. Intervista nuk e zbërthen më tej atë kusht; shënimi bibliografik shoqërues e lidh rastin me ofertat ndaj klerikëve për t'u bërë mësues, me kusht që të jepnin mësim në frymën e ateizmit. Prandaj nuk duhet t'i shtojmë rrëfimit një formulim që vetë Atë Kozmai nuk e ka dhënë. [1, f. 170, shën. 9]

Ai punoi si punëtor krahu, duke hapur kanale dhe duke u marrë me vreshta. Në intervistë thotë se punoi katërmbëdhjetë vjet dhe se pensioni që merrte ishte i vogël. Puna e rëndë ditore shoqërohej me shërbesën gjatë natës: pasi kthehej nga puna, meshonte në orët kur njerëzit mund të mblidheshin pa u vënë re. [1, f. 170]

5. Liturgjia Hyjnore në shtëpi dhe në vende të fshehta

Atë Kozmai përshkruan shërbesa nëpër shtëpi dhe në vende të fshehta, përfshirë shpella. Besimtarët ruanin vendin dhe ndihmonin që prifti të kalonte nga një shtëpi ose fshat te tjetri. Bashkëfshatarët e tij fshehën veshjet dhe librat kishtarë. Në këtë mënyrë, ajo që kishte qenë jeta e hapur e një famullie vazhdoi në një bashkësi të vogël, të kujdesshme dhe të rrezikuar. [1, f. 168–169]

Ai jep edhe orarin e shërbesave: pas kthimit nga puna, shkonte natën, rreth orës dy, dhe shërbente deri në pesë të mëngjesit. E ndihmonte njëri prej djemve, i cili në kohën e intervistës ishte bërë prift. Dëshmia tjetër e identifikon si Atë Ilia. [1, f. 170, 173]

Shkrimi i «Παλμός» shton një hollësi për shtëpinë: për meshimin përdorej bodrumi, me një derë të brendshme dhe pa dritare. Aty paraqitet një fillim i shërbesës në mesnatë ose në dy pas mesnate. Në të njëjtat netë, njerëz shkonin në shtëpi për t'u rrëfyer dhe për t'u kunguar. Liturgjia kryhej natën, nën mbrojtjen e fshehtësisë. [1, f. 173]

Një fotografi e botuar në faqe 169 e bën këtë kujtesë konkrete. Mbishkrimi e identifikon si një shërbesë të fshehtë në dhomën e gjumit të një shtëpie në Bestrovë, në periudhën kur regjimi kishte ndaluar fenë; burimi i fotografisë është arkivi i SFEVA-s. Kisha e përndjekur jetonte edhe në dhomat ku familjet pushonin. [1, f. 169]

Atë Kozmai nuk qëndroi vetëm në fshatin e tij. Përmend bregdetin, Kavajën, Durrësin, Korçën dhe Tiranën, duke veçuar se nuk shkonte në Shkodër. Kur besimtarët kërkonin Kungatën, ua sillte. Kujton një murgeshë me emrin Athina, të cilën e kungonte shpesh. [1, f. 170]

Rrëfimi i ribotuar e zgjeron hartën me Beratin, Fierin, Vlorën, Pogradecin, Durrësin, Korçën, Tiranën, Gjirokastrën, Sarandën dhe shumë fshatra. Përshkruan petrahilin dhe Uratoren në çantën e tij dhe mënyrën se si lëvizte duke u paraqitur herë si vreshtar, herë si bletar e herë si bari. Atë Ilia e shoqëronte në shumë prej këtyre udhëtimeve. [1, f. 173]

Atë Kozmai ishte prifti që nuk la asnjë ditë pa kremtuar Eukaristinë dhe ishte i vetmi që vazhdonte kështu. Vetë Atë Kozmai dhe Joani flasin edhe për priftërinj të tjerë që shërbenin në fshehtësi, prandaj shprehja nuk mund të përdoret si pohim i provuar se në të gjithë Shqipërinë shërbente vetëm ai. [1, f. 169, 173, 176]

6. Denoncimet dhe përballja me Sigurimin

Rreziku nuk ishte i largët. Atë Kozmai thotë se u denoncua dhe u kërcënua, por shpëtoi. Në Dhërmi, ai kishte shkuar për Liturgji dhe u kallëzua. U rrethuan dy shtëpi; njëra kishte dy dyer dhe ai mundi të dilte e të shpëtonte. [1, f. 170]

Një rast tjetër lidhej me një Dhjatë të Re të botimit të vitit 1930. Ia kishte dhënë dikujt për ta lexuar; ai njeri e dorëzoi librin te Sigurimi. Atë Kozmain e thirrën dhe e pyetën ku bënte propagandë. Ai e mohoi këtë akuzë. Kur i nxorën librin dhe e pyetën nëse ishte i tij, ai e pranoi. Këtë çast e kujton me fjalët se Perëndia i dha forcë. Kur e pyetën nëse kryente shërbesa fetare, u përgjigj jo; hetuesit qeshën dhe thanë se prifti po i mashtronte. [1, f. 170]

Shënimet e intervistës shtojnë dëshmi të tjera: tri gra të moshuara kishin treguar, për televizionin ERT3, se ishin kunguar shpesh pas Liturgjive në shtëpi me Atë Kozmain ose Atë Gaqin. Përmendet gjithashtu dëshmia e Atë Sotir Kanxherit për një pagëzim të fshehtë të kryer prej Atë Kozmait. [1, f. 170, shën. 7–8]

7. Përulësia e një prifti të përndjekur

Kur biseda e çon drejt qëndresës dhe vuajtjeve, Atë Kozmai nuk pranon ta quajë veten martir. Kujton priftërinj, dhjakë dhe besimtarë të tjerë që u torturuan ose vdiqën dhe thotë se nuk e konsideron veten të denjë për atë emër. Për veten thotë se ruajti besimin, bekoi Perëndinë dhe mbijetoi gjatë spastrimeve. [1, f. 169]

Forcën ia atribuon Perëndisë dhe ndihmës së besimtarëve. Shërbesat e fshehta, sipas tij, i jepnin zemër bashkësisë dhe i ndihmonin njerëzit të kapërcenin frikën. Në të njëjtën kohë, ai vetë mbështetej te ata që e prisnin, e ruanin dhe mbanin të fshehta librat e veshjet. [1, f. 169]

Shpresa se liria fetare do të vinte nuk e kishte lënë. Në intervistë thotë se pa besim nuk mund të bëhej asgjë dhe se e vërteta mund të luftohet, por nuk mposhtet. Lajmin e lirisë e kujton si të mrekullueshëm, me gëzim të madh për besimtarët. Megjithatë, frika e krijuar gjatë dekadave nuk u zhduk menjëherë. [1, f. 171]

Ai e lexon përvojën e tij në dritën e Apostullit Pavëll: besimtarëve u është dhënë të besojnë në Krishtin dhe të vuajnë për Të. (Sipas Filipianëve 1:29;). Kujton edhe mendimin e Shën Joan Gojartit për luftën e pandërprerë kundër Kishës dhe fitoren e saj të vazhdueshme. Për Atë Kozmain, kjo nuk ishte vetëm një thënie e lexuar, por një përvojë e jetuar. [1, f. 171]

8. Kujtimet e përcjella nga i biri

Një dëshmi e veçantë në kapitull është ajo e Samiotakit, shofer i Mitropolitit Grigor të Kosturit. Biseda u regjistrua në korrik 1995, gjatë kampeve verore të SFEVA-s në Molyvdoskepasto të Konicës, pas një pyetjeje të Atë Eleftherit. Ai e bën të qartë se nuk e kishte njohur vetë Atë Kozmain dhe se rrëfimet i kishte dëgjuar nga i biri. [1, f. 171–172]

Ai kujton një seminar në Kostur me njëzet e dy pjesëmarrës, përpara ardhjes së Kryepiskopit Anastas në Shqipëri. Pjesëmarrësit do të shkonin në qytete e fshatra për të përgatitur vizitën, me mbështetjen e Mitropolitit Grigor. Në këtë mjedis dëgjoi për shërbesën e Atë Kozmait gjatë viteve komuniste. [1, f. 171]

Sipas rrëfimit të të birit, Atë Kozmai kryente Liturgji natën dhe shkonte në mëngjes drejt Korçës me Kungatën e rezervuar, për t'ua dhënë besimtarëve në shtëpinë e disa motrave të besuara. Teksti përmendën Dimitrën dhe Marikën, gra të përkushtuara dhe të dedikuara. [1, f. 172, shën. 13]

Në një udhëtim me Kungatën në çantë, e ndaloi policia dhe e çoi për marrje në pyetje. Çantën e vendosi poshtë karriges. E pyetën nëse kishte meshuar dhe kush merrte pjesë; ai mohoi. Sipas kësaj dëshmie, e rrahën dhe i kontrolluan trupin, por nuk kontrolluan çantën, ku sendet kishtare do ta kishin zbuluar. U la i lirë dhe mori sërish çantën me Kungatën. Ai vetë e shkionte shpëtimin si ndihmë të Perëndisë. [1, f. 172]

Një ngjarje tjetër përshkruan një udhëtim me gomar. Pas një lutjeje të shkurtër, u përball me një grup të armatosur. E pyetën ku shkonte dhe nëse ishte mysliman. U përgjigj se ishte prift orthodhoks; e lanë të kalonte dhe nuk kontrolluan çantën. Edhe kjo ngjarje ruhet si kujtim i përcjellë nga i biri, me kuptimin shpirtëror që i jepte familja. [1, f. 172]

9. Kryepiskopi Joan dhe njohja me Atë Kozmain

Dëshmia më e gjerë personale për ndikimin e Atë Kozmait është intervista e Joanit, atëherë Mitropolit i Korçës, më 3 maj 2000. Biseda u zhvillua në zyrën e tij në Korçë. [1, f. 175]

Joani e vendos njohjen e parë me Atë Kozmain në vitin 1974, përmes Theofan Popës. Ishte ende pa mbushur njëzet vjeç. Pamja e jashtme e priftit nuk e dallonte nga një punëtor i zakonshëm: mbante mustaqe, një kapelë dhe punonte në vreshta. Takimet bëheshin pasdite në shtëpinë e Theofanit, ku flisnin për Shkrimin e Shenjtë. [1, f. 176–177]

Joanin e tërhoqën thjeshtësia, njohja e Shkrimit dhe gjallëria me të cilën Atë Kozmai fliste për të. Nuk kishte arsimim theologjik të rregullt, por e kishte përvetësuar Shkrimin me lexim të vazhdueshëm dhe e jetonte atë. «Më kishte bërë përshtypje thjeshtësia e tij dhe njohja e shkëlqyer e Shkrimit të Shenjtë, ndonëse nuk kishte studiuar», thotë Joani. Në bisedat me të tjerët përdorte shpesh vargje nga Psalmet dhe pjesë të tjera të Shkrimit. [1, f. 176–177]

Kjo përshtypje u forcua nga respekti i Theofan Popës për të. Theofani ishte theolog i arsimuar; megjithatë, vlerësonte urtësinë e priftit që nuk kishte ndjekur studime të tilla. Joani e lidh këtë me pyetjen ungjillore për Krishtin: si i njeh shkronjat pa pasur studiuar? Joani 7:15. Në rrëfimin e tij, kjo njohje shpjegohet me ndriçimin e Shpirtit të Shenjtë dhe me përjetimin e fjalës së Perëndisë. [1, f. 177]

Joani kujton edhe takime në Vlorë e në Korçë, te motrat Cico, sidomos në Krishtlindje dhe në Pashkë. Këto shtëpi dhe këto gra ishin pika të rëndësishme të jetës së fshehtë kishtare. Në to njerëzit nuk gjenin vetëm mikpritje, por mundësinë për të marrë pjesë në Misteret e Kishës. [1, f. 177]

10. Kungata e parë dhe pagëzimi i fshehtë i Joanit

Kungatën e parë Joan, Kryepiskop tashmë i KOASH, e mori në Vlorë prej Atë Kozmait. Kujton dy net gjatë të cilave prifti kreu fshehurazi Liturgjinë Hyjnore në shtëpinë e vet. Më pas e solli Kungatën në një shtëpi tjetër, pranë kishës së Shën Theodhorit, ku banonte mësuesja Athina. Aty u kunguan Joani dhe tre miq të tij. Këto takime u bënë një zakon i përsëritur çdo vit. [1, f. 177]

Pas disa vitesh njohjeje, Joani i tha Theofan Popës se kishte vendosur të pagëzohej. Pagëzimi u krye në Vlorë, në bodrumin e shtëpisë së Atë Kozmait. Për të shmangur zbulimin, familja e priftit ishte larguar nga shtëpia. Kumbar ishte Petro Zheji, të cilin Joani e përshkruan si njeri të arsimuar dhe të njohur në vend. Në intervistë e vendos pagëzimin në vitin 1979. [1, f. 176, 178; 3]

Joani thekson se Atë Kozmai ishte ndër të paktët priftërinj që kryenin në fshehtësi shërbesat e plota. Një pagëzim i vetëm mund t'i kushtonte jetën. Ai e kujton si njeri besimtar dhe të patrembur, tek i cili veprat ishin në përputhje me besimin. [1, f. 176, 178]

Në përfundim të bisedës, Mitropoliti Joan, sot Kryepiskopi Joan, flet për dy gëzime që e shoqëronin kujtimin e pagëzimit: e mori atë nga një njeri që jetonte besnikërisht Shkrimin e Shejntë dhe e mori në kohën e diktaturës. «Për dy gjëra jam shumë i gëzuar: që u pagëzova nga Atë Kozmai, nga një njeri që besonte dhe e jetonte Shkrimin e Shenjtë», shprehet ai, duke shtuar se gëzimi tjetër lidhej me pagëzimin gjatë diktaturës antifetare. Në intervistë përjetimin e quan të vështirë për t'u shprehur dhe thotë se rrëfimi i plotë do të ishte i gjatë. [1, f. 178]

Vlerësimi i tij përmblidhet në fjalët: «Atë Kozmai kishte një unitet të besimit dhe të veprës, në kuptimin e thjeshtë të fjalës». Kjo është dëshmia e një njeriu që e kishte njohur gjatë shërbesave të fshehta dhe kishte parë përputhjen ndërmjet fjalës së tij dhe jetës së përditshme. [1, f. 178]

11. Nga pagëzimi në bodrum te dorëzimi episkopal

Në vitin 1998, marrëdhënia ndërmjet Joanit dhe Atë Kozmait mori një përmasë tjetër. Joani u dorëzua episkop më 20 korrik, ndërsa Kozmai më 23 korrik. Në intervistë, Mitropoliti kujton se ishte dorëzuar tri ditë përpara tij dhe se mori pjesë në dorëzimin episkopal të njeriut që e kishte pagëzuar. E përshkruan këtë si një gëzim të rrallë. [1, f. 176; 4]

Ky çast lidh dy etapa të historisë së Kishës: jetën e saj të fshehtë nën diktaturë dhe rindërtimin e hierarkisë në liri. Prifti që kishte pagëzuar një të ri në bodrum u dorëzua episkop me pjesëmarrjen e atij të riu, tashmë Mitropolit. Kujtimi personal i Joanit i jep këtij fakti kuptimin e mirënjohjes dhe të vazhdimësisë së shërbesës. Joani u zgjodh Kryepiskop më 16 mars 2025. Prandaj dëshmia e tij e vitit 2000 ka sot edhe peshën e dëshmisë së primatit të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, ndërsa mbetet, në origjinën e saj, rrëfimi i një njeriu që mori pagëzimin dhe Kungatën nga Atë Kozmai në kohën e përndjekjes. [3; 5]

12. Rihapja e kishave dhe përgjegjësitë e reja

Në liri, Atë Kozmai u angazhua për rihapjen e kishave, në Këshillin nismëtar dhe më pas në Këshillin e Përgjithshëm të Kishës. Priti dhe bashkëpunoi me Anastasin, fillimisht Ekzark Patriarkal. Shërbeu si epitrop arkihieratik i Mitropolisë së Beratit dhe si atë shpirtëror në Seminarin Theologjik në Durrës, pa lënë kujdesin famullitar. Më 23 korrik 1998 u dorëzua Episkop i Apollonisë, ndihmës i Kryepiskopit, në katedralen e Ungjillëzimit në Tiranë, nga Anastasi, Ignati dhe Joani. [2; 4]

Në fjalën e dorëzimit, Anastasi vlerësoi qëndresën e tij gjatë njëzet e tre viteve të përndjekjes dhe përmendi rreth tre mijë pagëzime. Zgjedhjen e tij e lidhi edhe me nderimin e klerikëve që kishin mbajtur përgjegjësinë e shërbesës në atë periudhë. [2]

Pas viteve kur punonte vreshtat për të mbajtur familjen dhe shërbente fshehurazi si prift, Kozmait iu besua një përgjegjësi tjetër baritore. Përvoja e tij ishte e çmuar edhe për formimin e klerikëve të rinj: ata mund të mësonin prej një njeriu që kishte provuar në jetën e vet çmimin e shërbesës.

13. Fjetja dhe mirënjohja e besimtarëve

Episkopi Kozma ndërroi jetë më 11 gusht 2000, duke e vazhduar deri në fund veprën baritore. [2]

Në dëshminë e ribotuar nga «Παλμός», dashuria e njerëzve për të përshkruhet me një skenë të thjeshtë: të vegjël e të mëdhenj afroheshin për t'i puthur dorën, për ta përshëndetur dhe për ta falënderuar. Autori e lidh mbijetesën e Orthodhoksisë me sakrificat e tij dhe me vuajtjet e dëshmorëve të kohëve të fundit. [1, f. 173–174]

Mirënjohja që del nga këto faqe lidhet me veprime të përcaktuara: me një pagëzim të kryer kur ishte i ndaluar, me Kungatën e sjellë pas një udhëtimi të rrezikshëm, me një shtëpi që bëhej kishë gjatë natës dhe me një prift që, pasi punonte për familjen, vazhdonte të shërbente për besimtarët. Dëshmia e Kryepiskopit Joan e shpreh këtë lidhje në mënyrë veçanërisht personale. Në kujtesën e tij, Atë Kozmai mbetet njeriu i thjeshtë që njihte Shkrimin, e jetonte besimin dhe e ndihmoi të hynte në jetën e Kishës.

Siç kishte raportuar UGO, Kryepiskopi Joani flet mbi kuptimin e Vitit të Ri Kishtar kur foli për kuptimin shpirtëror të kohës dhe vazhdimësinë e shërbesës kishtare, një temë që lidhet me vazhdimësinë e dëshmisë së tij për Atë Kozmain.

14. Bibliografia

[1] "Ορθόδοξοι Ιερείς και διάκονοι που επέζησαν του άθεου καθεστώτος στην Αλβανία/ Klerikë Orthodhoksë dhe Dhiakonë që i mbijetuan regjimit ateist në Shqipëri"- Δρ. Ελευθέριος Καρακίτσιος, Πρωτοπρεσβύτερος, Θεολόγος, Θεσσαλονίκη 2001, fq. 165-178.

[2] Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë. «Një jetë totalisht të përkushtuar te Krishti», përkujtimore për Episkopin Kozma, dhe fragment nga fjala e Kryepiskopit Anastas në hirotoninë e tij episkopale më 23 korrik 1998. Gazeta «Ngjallja», gusht 2020, f. 5. https://orthodoxalbania.org/2020/wp-content/uploads/2020/11/GazetaGUSHT-2020-min.pdf

[3] Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë. «Biografi e shkurtër e Kryepiskopit Joan». https://orthodoxalbania.org/2026/ngjallja/biografi-e-shkurter-e-kryepiskopit-joan/

[4] Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë. «Sinodi i Shenjtë». Seksioni për rindërtimin e Sinodit më 1998, zgjedhjen e Kozmait si Episkop i Apollonisë dhe datat e dorëzimit episkopal të Joanit e Kozmait. https://orthodoxalbania.org/2026/2012/09/13/sinodi-i-shenjte/

[5] Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë. «Hirësia e Tij, Mitropoliti i Korçës, Imzot Joani, Kryepiskopi i ri i Tiranës, Durrësit dhe Gjithë Shqipërisë». Njoftim, 16 mars 2025. https://orthodoxalbania.org/2020/2025/03/16/hiresia-e-tij-mitropoliti-i-korces-imzot-joani-kryepiskopi-i-ri-i-tiranes-durresit-dhe-gjithe-shqiperise/

Burimet në internet u konsultuan më 8 tetor 2026. Referencat më poshtë jepen për identifikimin e dëshmive të cituara brenda fragmentit [1]; ato nuk janë konsultuar si botime të plota më vete.

[6] «Παλμός», periodik i Shoqatës së Krishterë të Magnezisë, Volos, nr. 4/1993. Shkrim për Atë Kozmain, i ribotuar në fragmentin [1], f. 172–174.

[7] Apostol Glavina. «Η Ορθόδοξη Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Αλβανίας». Selanik, 1992, f. 142–143, referencë e dhënë në [1], f. 170, shën. 9, për kushtet e propozuara klerikëve që të punonin si mësues.

[8] «ΤΑ ΝΕΑ της ΟΜΟΝΟΙΑΣ», 23 shtator 1997, f. 3, referencë e dhënë në [1], f. 174, shën. 15, për konfliktin e kishës në Elbasan.

[9] Dhjata e Re. Filipianëve 1:29 dhe Joani 7:15, për referencat biblike në dëshmitë e Atë Kozmait dhe të Joanit.

Lexo gjithashtu