Historia e së Tërëshenjtës Arvanitase në ishullin e Kiosit

E Tërëshenjta Arvanitase

Shkruajnë murgu athonit, Jerond Nektari, dhe anagnosti Nikolla Zervos

Ngjarjet që rrëfejmë këtu filluan në kohën e Bizantit, disa vjet përpara mesit të shekullit XI, rreth viteve 1034 ose 1037, në malin Provatio të ishullit të Kiosit. Atje, në një shpellë të malit, bënin jetë asketike tre murgj: Nikita, Joani dhe Josifi. Të tre ishin nga Kiosi. Dy të parët ishin edhe vëllezër nga gjaku. Një natë të atij viti, sipas traditës vendëse të Kiosit, murgjit panë nga asketiri i tyre një dritë brenda pyllit aty pranë. Për disa net me radhë, ajo mbetej e dukshme, e palëvizshme në të njëjtin vend, afërsisht në mes të pyllit. Menduan se ishte një shenjë hyjnore. Një ditë u përpoqën t’i afroheshin vendit që ndriçohej natën, por bimësia shumë e dendur ua pengoi rrugën. Të nesërmen, pas një përpjekjeje tjetër të pasuksesshme, i vunë zjarrin vendit për ta pastruar. Kur zjarri u shua dhe ata shkuan drejt qendrës së pyllit tashmë të djegur, panë një mërsinë — «mersiniá» në të folmen e Kiosit — që kishte mbetur e paprekur nga flakët. Mbi degët e saj ndodhej një ikonë e së Tërëshenjtës. Ka shumë mundësi që ndonjë besimtar ta kishte fshehur atje, për ta shpëtuar gjatë kohëve të vështira të ikonoklazmës. Murgjit e morën dhe, duke kënduar himne, e çuan në shpellën e tyre. Por ikona largohej natën vetë, në mënyrë të mrekullueshme, dhe kthehej te mërsina që nuk ishte djegur. Kjo i shtyu të tre etërit të ndërtonin me duart e tyre një kishë të vogël kushtuar Hyjlindëses, në vendin ku ishte gjetur ikona e Saj. Ndërtuan edhe qeli për veten dhe u vendosën atje. Megjithatë, Hyjlindësja kishte plane të tjera. Ajo iu shfaq në vegim të tre etërve dhe i urdhëroi të ndërtonin në të njëjtin vend një manastir dhe një kishë, ku të vendosnin ikonën e Saj. Të mbushur me druajtje të shenjtë, etërit i thanë së Tërëshenjtës se vetë jetonin në skamje të madhe dhe se e kishin të pamundur të përfundonin një vepër kaq të madhe, për të cilën nevojiteshin shumë para. Atëherë Mbretëresha e Engjëjve i udhëzoi të shkonin në Lesvos, ku jetonte i internuar nga Konstandinopoja një fisnik bizantin, Konstandini. Duhej ta njoftonin se Hyjlindësja e Tërëshenjtë i zbulonte që së shpejti do të ngjitej në fronin e Qytetit Mbretëror. Gjithashtu, duhej t’i kërkonin që, kur të përmbushej ky zbulim, të ndërtonte në Kios manastirin dhe kishën e së Tërëshenjtës. Në atë kohë, në fronin e Konstandinopojës ishte perandori Mihail IV Paflagoni (1034–1041). Me urdhër të tij, fisniku Konstandin ishte internuar në Lesvos, sepse dyshohej se kishte marrë pjesë në një komplot.

Asketët e shenjtë shkojnë në Lesvos për të takuar Konstandinin

Nga të tre etërit, në Lesvos shkuan Nikita dhe Josifi. Joani mbeti në asketir për t’u kujdesur për të dhe për t’u lutur që misioni i dy të tjerëve të përfundonte me sukses. Atje, në Lesvos, ata vërtet arritën të takoheshin e të njiheshin me fisnikun e internuar, Konstandinin, dhe i bënë të ditur zbulimin e së Tërëshenjtës: së shpejti do të kurorëzohej perandor në Konstandinopojë. Natyrisht, Konstandini u gëzua pa masë nga ky zbulim hyjnor i papritur. U tha etërve se do t’u jepte gjithçka që dëshironin. Ata të lumur i kërkuan vetëm atë që dëshironte e Tërëshenjta: të ndërtonte në Kios një manastir dhe një kishë në emrin e Saj. Konstandini u premtoi shprehimisht se, sapo të ngjitej në fron, do të vepronte patjetër sipas vullnetit të Saj të shenjtë. Atëherë etërit i kërkuan t’u jepte unazën e tij si shenjë të premtimit. Konstandini pranoi dhe ua dorëzoi.

Kthimi i etërve në Kios dhe pritja e përmbushjes së ngjarjeve hyjnore

Etërit u kthyen në jetën e tyre asketike, duke falënderuar Zotin dhe Hyjlindësen që i kishin bërë të denjë t’i shërbenin vullnetit të Tyre. Me mundimet e mëdha asketike, këta tre etër të lumur arritën shkallë të larta virtyti. Pas fjetjes së tyre u shpallën oshënarë. Rreth njëqind e pesëdhjetë vjet më parë, në vendin e asketizmit të tyre, në malin Provatio, shkoi dhe u vendos murgu asket Pahomi. Ai ndërtoi një kishë për nder të këtyre tre oshënarëve, duke përfshirë brenda saj edhe shpellën ku kishin ushtruar asketizmin. Sot kjo kishë njihet në të gjithë Kiosin me emrin Manastiri i Shenjtë i Etërve të Shenjtë. Kujtimi i të treve kremtohet çdo vit më 20 maj, ditën e fjetjes së Oshënar Nikitës. Ndonëse dy bashkasketët e tij të tjerë ndërruan jetë pas Nikitës, në kohë të mëvonshme, edhe ata kremtohen më 20 maj. Pas vizitës së etërve në Lesvos kaluan edhe disa vjet. Nga fundi i vitit 1041 filluan disa zhvillime që rezultuan të favorshme për Konstandinin e internuar. Më 10 dhjetor 1041 vdiq në Konstandinopojë perandori Mihail IV Paflagoni. E veja e tij, perandoresha Zoi Porfirogjenita, dëshiroi të merrte një bashkëshort të ri, të tretin me radhë. Së fundi, vëmendja e saj u drejtua nga fisniku Konstandin. Ajo e thirri nga internimi, e emëroi në detyrën e Gjykatësit të Helenëve, më pas u martua me të — megjithëse ishte 22 vjet më e madhe — dhe të nesërmen, më 11 qershor 1042, e shpalli perandor. Në histori ai njihet si Konstandini IX Monomaku. Kur etërit asketë në Kios mësuan për Konstandinin dhe ngjitjen e tij në fron, morën unazën që u kishte dhënë dhe shkuan në Konstandinopojë. Kërkuan të priteshin nga perandori, duke ua treguar unazën e tij zyrtarëve përkatës të pallatit. Sapo pa asketët dhe unazën e vet, Konstandinit iu kujtua zotimi që kishte bërë. Ai u premtoi se do të vepronte menjëherë për ndërtimin në Kios të manastirit dhe kishës së të Tërëshenjtës.

Ndërtimi i Manastirit të Ri të Shenjtë të Kiosit nga mjeshtër arvanitas të gurit

Vërtet, gjatë viteve 1042–1043 ai dërgoi nga Konstandinopoja në Kios qindra muratorë e mjeshtër guri, bashkë me familjet e tyre, si edhe inxhinierë, arkitektë e artistë, që të merrnin përsipër realizimin e kësaj vepre të pëlqyeshme për Perëndinë, të porositur nga Hyjlindësja. Vendlindja e mjeshtërve ndërtues e gurgdhendës, në veçanti, ishte krahina greke e Arvanitisë, domethënë ajo që sot quhet Epiri i Veriut. Pra, ata ishin të krishterë grekë. Nga të gjithë këta mjeshtër, të cilët u vendosën në zonën «Kohlias» ose «Kohliás» të Kiosit, lindën katër fshatra arvanitase: Kariesi, Anavatosi, Avgónima dhe Dafnonasi, që ekzistojnë edhe sot. Kaluan dymbëdhjetë vjet. Punimet kishin përparuar shumë. Perandori jepte rregullisht sasi të konsiderueshme ari dhe dërgonte nga Konstandinopoja materiale të shkëlqyera, që puna të mos mbetej prapa. Por në vitin e dymbëdhjetë të mbretërimit të tij, më 1055, vdiq nga shkaqe natyrore. Bashkëshortja e tij, perandoresha Zoi, kishte ndërruar jetë më 1050. Po atë ditë, në fron e pasoi motra e Zoit, Theodhora. Megjithatë, vepra ishte pothuajse e përfunduar. Me disa ndihma shtesë nga perandoresha e re, Theodhora, Manastiri i Ri i Shenjtë i Kiosit u bë tashmë realitet. Këto përpjekje shumëvjeçare e të kushtueshme, puna e mjeshtërve të zotë arvanitas dhe e artistëve të talentuar dhanë një fryt të denjë për to: një ndërtesë madhështore që, pavarësisht fatkeqësive natyrore dhe sulmeve barbare, qëndron mbresëlënëse deri në ditët tona. Me kujdesin e Mitropolisë së Shenjtë të Kiosit dhe ndihmën e shtetit grek ka filluar restaurimi i saj. Për të dëshmuar vërtetësinë e këtyre fjalëve, po sjellim disa rreshta nga libri i Jorgos Veniadhisit, «E Tërëshenjta e Manastirit të Ri», Kios, 2006, f. 44. Ato janë marrë nga një dëshmi e shkruar e Oshënar Niqiforit të Kiosit (1750–1821) për ndërtimin e Manastirit të Ri të Shenjtë të Kiosit, ku ai shërbeu edhe si igumen: «Kisha ndërtohej për dymbëdhjetë vjet, me pagesa e shpenzime perandorake, kur Konstandini i paharruar ishte ende gjallë. Sa i përket mjeshtërisë artistike dhe harmonisë së ndërtimit, ndërtuesit treguan aq shumë kujdes dhe e ngritën kishën e shenjtë me aq hijeshi, saqë ajo u vlerësua pothuajse njësoj me ndërtesat më të shquara të shtatë mrekullive…». Kështu përfunduan të gjitha punimet për ngritjen e «Manastirit të Ri të Shenjtë të Kiosit», siç u quajt. Atëherë, nga skiti i etërve në malin Provatio u soll edhe ikona e shenjtë e Hyjlindëses së Tërëshenjtë dhe u vendos në ikonostasin e Manastirit të Ri, ku ndodhet deri më sot. Nga emri i manastirit u përhap ndër njerëz edhe emërtimi i ikonës: «E Tërëshenjta Neamonitis», ndërsa sot «E Tërëshenjta Neamonitisa», domethënë e Tërëshenjta e Manastirit të Ri. Me të gjitha këto u përmbushën plotësisht porositë e Saj, pikërisht siç ua kishte dhënë në fillim të tre etërve. Kishin kaluar më shumë se tetëmbëdhjetë vjet që nga koha kur i kishte udhëzuar se si të vepronin për ndërtimin e manastirit dhe të kishës së tij qendrore. Manastiri kremton më 23 gusht, në mbylljen e së kremtes së Fjetjes së Hyjlindëses. Ikona është mrekullibërëse dhe shumë mrekulli janë regjistruar në emrin e Saj të shenjtë përgjatë nëntë shekujve që ajo qëndron atje. Edhe vetë fakti që ikona e Saj e shenjtë ekziston ende, konsiderohet më vete një mrekulli mbi mrekullitë. Më 1990, manastiri u shpall nga UNESCO monument i Trashëgimisë Kulturore Botërore. Ai është bërë i njohur në mbarë botën për mozaikët e tij me mjeshtëri të jashtëzakonshme artistike. Ata konsiderohen edhe më të bukur se mozaikët e Manastirit të Oshënar Llukës në Beoti dhe të Manastirit të Dafnit në Atikë.

Por tani të gjithë ndërtuesit që kishin punuar për këtë vepër mbetën pa punë. Megjithatë, nuk u larguan nga ishulli. Qëndruan në fshatrat që kishin ndërtuar dhe iu drejtuan bujqësisë, blegtorisë, shfrytëzimit e kujdesit për pyjet dhe veprimtarive të ngjashme, për të siguruar jetesën e familjeve të tyre.

Nga sinaksari i Stamatis Karmantzis

a) Shihnin në kreshtat e maleve një vajzë shtathedhur me veshje arvanitase. (*)

Gjatë shekujve, këta njerëz jetonin në varfëri, me mungesa të shumta dhe shumë probleme të tjera, të veçuar në këtë skaj malor veriperëndimor të Kiosit. Jetonin, pra, nën peshën e rrethanave shumë të vështira. Për këtë arsye, shumica e tyre, sapo iu dha mundësia, kryesisht në kohët tona, u detyruan të mërgonin: në Amerikë, Australi, Evropë, Afrikë e në çdo cep të botës, për një të ardhme më të mirë. Ishin njerëz të varfër, por shumë të devotshëm ndaj Perëndisë, që jetonin me shpresën e mbrojtjes së Hyjlindëses së Tërëshenjtë. Që kur familjet arvanitase të mjeshtërve ndërtues u vendosën në Kios dhe filluan ndërtimin e manastirit, herë pas here dikush shihte diçka. Shihnin ëndrra zbuluese, vegime e shfaqje. Më së shpeshti, shihnin me sytë e tyre një vajzë shtathedhur, me veshje të zakonshme arvanitase, që ecte përgjatë kreshtave mbi fshatrat e tyre. Lajmi u përhap gojë më gojë tek të gjithë dhe ata arritën në përfundimin se ishte e Tërëshenjta. Përmes veshjes me të cilën u shfaqej — një veshje që vetëm mjeshtrit arvanitas të gurit mund ta njihnin si të njëjtën me atë të nënave ose të motrave të tyre — e Tërëshenjta jonë përcaktoi vetë, për t’i gëzuar, emërtimin e Saj të ri: «E Tërëshenjta Arvanitase». Ata u zotuan të ndërtonin një kishë për nder të Saj, të së Tërëshenjtës Arvanitase. (*) Në raste të tjera thuhet se shfaqej e veshur si një nënë arvanitase.

b) Ndërtimi, më 1905, i kishës së të Tërëshenjtës Arvanitase

Për shekuj me radhë, e Tërëshenjta Arvanitase njihej vetëm në këto katër fshatra të vogla arvanitase të Kiosit. Më 1905, në Karies u gjet një ikonë e vogël e së Tërëshenjtës. Atëherë, ndër banorët e këtyre fshatrave u ringjall kujtimi i zotimit që përmendëm. Kështu, në një lartësi pak kilometra jashtë Kariesit, në vendin ku u gjet ikona, u ndërtua një kishë kushtuar së Tërëshenjtës Arvanitase, me ndihmën financiare të tregtarit Aleksandër Konstandinidhis dhe të të tjerëve. Në këtë mënyrë u përmbush zotimi i të parëve të tyre. Meqenëse ishin vite robërie të rëndë nën turqit, të cilët ndalonin ndërtimin e kishave të krishtera, kisha u ndërtua fshehurazi, me ndihmën e barinjve të Kariesit dhe të bashkëfshatarëve të tjerë, pas përpjekjesh të mëdha e mundimesh të paimagjinueshme. Punohej kryesisht natën, sepse ditën ishte shumë e vështirë, nga frika e turqve. Këto të dhëna na i bën të njohura z. Stamatios Karmantzis, një personalitet i ishullit të Kiosit, i njohur jo vetëm në jetën politike. Ai shfaq dashuri të madhe për të Tërëshenjtën Arvanitase dhe ka shkruar edhe sinaksarin e Saj të parë.

c) Çlirimi i Kiosit nga zgjedha turke

Më 11 nëntor 1912, ditën e dëshmorëve të shenjtë Mina, Viktor dhe Vikent, kur Kiosi u çlirua nga zgjedha turke, një grup ushtarësh turq, të ndjekur kodër më kodër nga ushtarët grekë, hyri në kishën e së Tërëshenjtës Arvanitase. Duke parë se po e humbnin betejën, turqit shfrynë gjithë zemërimin e tyre mbi enët e shenjta dhe ikonat e shenjta. Disa ikona i thyen, disa i dogjën dhe të tjera i çanë me bajonetat e tyre. Stamatis Karmantzis na njofton gjithashtu se, meqenëse kisha e së Tërëshenjtës Arvanitase është ndërtuar në një lartësi, banorët e Kariesit vendosën ta kremtonin në ditën e Ngjitjes së Zotit në Qiej, si «Sinaksi i së Tërëshenjtës Arvanitase në Kios». Njëkohësisht, barinjtë kremtojnë edhe përfundimin e stinës blegtorale, duke falënderuar të Tërëshenjtën për vitin që kaloi. Madje, për nder të Saj sjellin qumësht, të cilin e ziejnë në kazanë të mëdhenj dhe ua shpërndajnë të gjithë pelegrinëve. Nxjerrin në ankand edhe keca e qengja, për mirëmbajtjen dhe zbukurimin e kishës. Banorët e Kiosit e përmendin kishën me të dy emërtimet: «Kisha e Ngjitjes së Zotit në Qiej – E Tërëshenjta Arvanitase», por ajo njihet më shumë si «E Tërëshenjta Arvanitase». Nga kohët më të vona, një dëshmi e Neomartirit të Shenjtë Nikolla të Kiosit i referohet qartësisht së Tërëshenjtës Arvanitase. Ai pësoi martirizimin në Vunaki të Kiosit më 31 tetor 1754, ditë në të cilën kremtohet edhe kujtimi i tij. Më poshtë vijon një fragment nga jeta e Neomartirit të Shenjtë Nikolla të Kiosit, f. 10: «Menjëherë u largua [Neomartiri] dhe erdhi në një vend që quhej “Ujësjellësi”. Fjeti brenda një kishe të rrënuar të Shën Anës, që ndodhet në Karies të Kiosit. Mbylli sytë truporë, por hapi sytë e shpirtit, si një Jakov tjetër, dhe pa një vegim të jashtëzakonshëm. Pa një vajzë shumë të bukur, të veshur me rroba të huaja, e cila i tha: “Ngrehu, shko në kishën e Birit Tim dhe thuaji priftit të të lajë, që të shërohesh e të të marr për dhëndër”». Barinj të vjetër, që sot nuk jetojnë më, rrëfenin nga përvojat e jetës së tyre se sa mrekullibërëse ishte e Tërëshenjta Arvanitase. Shumë mrekulli. Shumë shfaqje të së Tërëshenjtës. Më poshtë përmend disa të pakta, por karakteristike.

E Tërëshenjta Arvanitase: MBROJTJA E FRIKSHME

Një vit, pak përpara çlirimit të Kiosit nga zgjedha turke, një repart turk po ndiqte në shpatet e malit, lart mbi kishëzën e së Tërëshenjtës Arvanitase, një grup fshatarësh për t’i arrestuar. Të krishterët e gjorë zbritën me vrap nga mali dhe mbërritën te kisha e së Tërëshenjtës Arvanitase. Brenda hynë aq sa nxinte kisha, ndërsa të tjerët mbetën në oborr. Ranë në gjunjë dhe filluan t’i luteshin së Tërëshenjtës që t’i shpëtonte nga thika e turkut. Me dhimbje dhe lot të nxehtë i thoshin: «E Tërëshenjta jonë Arvanitase, lufto kundër tyre dhe na shpëto!». Të tjerë thoshin: «E Tërëshenjta jonë, bëhu Arvanitase, lufto kundër tyre dhe na shpëto!». Pas pak, edhe reparti turk zbriti nga mali dhe kaloi fare pranë kishëzës së të Tërëshenjtës Arvanitase. Por asnjëri nga ushtarët nuk pa as kishën, as të krishterët që luteshin, disa brenda dhe disa jashtë saj. Hyjlindësja e Tërëshenjtë, e Tërëshenjta Arvanitase, MBROJTJA E FRIKSHME, e dëgjoi vajtimin përgjërues të bijve të Saj. Ajo ua pengoi shikimin përndjekësve të tyre të pamëshirshëm e gjakatarë! Turqit kaluan, nuk panë asgjë dhe vazhduan kërkimin e përndjekjen e tërbuar të të krishterëve. Vazhduan kështu për orë të tëra. Në fshatrat që gjenin rrugës pyetnin për të arratisurit, por askush nuk i kishte parë. Të verbuar nga zemërimi dhe urrejtja kundër të krishterëve, arritën deri 25 kilometra larg, në Elindën bregdetare. Atje, buzë detit, e vetmja gjë që panë ushtarët turq ishte një anije me flamur turk. Hipën menjëherë në të për të marrë të krishterët, sepse ishin plotësisht të bindur se ata kishin hipur në atë anije. Kur filluan të pyesnin dhe të kërkonin të krishterët, ekuipazhi, që në të vërtetë përbëhej nga kretas, banorë të Kiosit dhe të Samosit të maskuar, i sulmoi papritur turqit dhe i theri të gjithë aty për aty. Ndërkohë, të krishterët që turqit kishin ndjekur gjatë gjithë atyre orëve, ndodheshin të sigurt në kishën e së Tërëshenjtës Arvanitase. Prej andej u larguan më vonë, të shpëtuar nga dora e fuqishme e së Tërëshenjtës.

E Tërëshenjta i bie kambanës kur shuhet kandili i Saj

Barinjtë e zonës përreth kishës së të Tërëshenjtës Arvanitase e morën vetë përsipër si detyrë që të ndiznin kandilin e së Tërëshenjtës në kishën e Saj. Kujdeseshin që ai të mos shuhej kurrë. E nëse ndonjëherë, për shkaqe të ndryshme, kandili i së Tërëshenjtës shuhej, atëherë fillonte të binte kambana e kishës, në çfarëdo ore që të ndodhte kjo. Barinjtë e thjeshtë e dëgjonin kambanën dhe, tashmë të mësuar, e kuptonin se çfarë kishte ndodhur. Menjëherë dikush vraponte, i madh apo i vogël, qoftë në mesditë, në mesnatë apo në çfarëdo ore tjetër të ditës e të natës. Vraponin të ndiznin kandilin e së Tërëshenjtës Arvanitase. Të Nënës së tyre. Të Ngushëllimtares së tyre. Të Mbrojtëses së tyre. Të Gëzimit të tyre. Të Jetës së tyre.

Me praninë e së Tërëshenjtës Arvanitase, grekët fitojnë kundër italianëve në Luftën e Dytë Botërore

Një ngjarje e tretë, edhe kjo e madhe dhe e mrekullueshme, vjen nga rrëfimi i të ndjerit Petro Masas, majorit arvanitas nga Kariesi, i cili luftoi më 1940 në frontin shqiptar. Ai ndërroi jetë në fund të viteve 1990. Këtë rrëfim e kishin dëgjuar nga goja e tij, kur ishte ende gjallë dhe e tregonte në kafenenë e fshatit të vet, në Karies. Të gjithë në atë zonë e njohin këtë histori. Në një betejë ai pa të Tërëshenjtën Arvanitase, të cilën e donte që fëmijë. Shpesh përshkonte pesë kilometra nga Kariesi deri në kishën e Saj dhe ndizte kandilin e së Tërëshenjtës. Pastaj bënte edhe pesë kilometra të tjerë për t’u kthyer. Këtë e bëri për vite me radhë. Gjatë kësaj kohe, e Tërëshenjta iu shfaq dy herë në pamjen e një murgeshe. Me të njëjtën pamje iu shfaq edhe në betejë. Mbante veshje murgërore dhe qëndronte përpara ushtarëve grekë gjatë gjithë betejës me italianët. Sapo mbaroi beteja, e Tërëshenjta iu afrua. Atëherë ai vuri re rrobën e Saj të shpuar tejpërtej nga plumbat, dhe Ajo u zhduk. Nuk kaluan veçse pak minuta dhe ai kuptoi se asnjë nga ushtarët e tij nuk ishte plagosur. Përkundrazi, italianët kishin pësuar humbje të mëdha. Bëri shenjën e kryqit dhe ua rrëfeu mrekullinë e së Tërëshenjtës të gjithë ushtarëve. Ata psalën Paraklisin dhe falënderuan Hyjlindësen e Shenjtë. Kjo ngjarje e mrekullueshme i la gjurmë për gjithë jetën dhe, në çdo rast, fliste për të Tërëshenjtën Arvanitase.

Fillon kërkimi im për të Tërëshenjtën Arvanitase

Në pjesën tjetër të Greqisë pothuajse askush nuk dinte gjë për të Tërëshenjtën Arvanitase. Kjo deri më 2005. Nga fundi i atij viti, falë një rrethane të lumtur, rashë në kontakt me romanistin dhe ballkanologun e njohur e të shquar, z. Ahilea G. Lazaru. Gjatë një bisede për arvanitasit grekë, ai më njoftoi edhe për praninë e arvanitasve në Kios, si dhe për të Tërëshenjtën Arvanitase. Që nga ajo kohë, duke udhëtuar ndërkaq në Kios dhe duke i hulumtuar çështjet në vend, kam mbledhur shumë të dhëna dhe dëshmi të shkruara të besueshme për të Tërëshenjtën Arvanitase. Deri më sot, përmes dhjetëra predikimeve të mia zyrtare, qindra — më saktë, mijëra — bisedave telefonike me shumë vise të Greqisë, shkrimeve të mia në botime të krishtera, botimit të «Kanonit lutës për të Tërëshenjtën Arvanitase që shfaqet në Karies të Kiosit», hartuar nga Jerondisa Isidhora e Manastirit të Shenjtë të Shën Hierotheut në Megara, si edhe të shërbesës së shenjtë të shkruar nga e njëjta autore, shumë njerëz kanë mësuar për të Tërëshenjtën Arvanitase dhe e kanë dashur. Disa treguan edhe zell shumë të madh. Në Mandres të Kilkisit, një vit më parë, u bë ceremonia e hapjes së dyerve të një kishe të re, jashtë qendrës së banuar, kushtuar së Tërëshenjtës Arvanitase. Në Komotini, në fshatin Paradhimi, po përgatitet një tjetër. Në Manastirin e Shenjtë të Kutlumusit në Malin e Shenjtë, nën drejtimin e të përndershmit igumen, Jerond Kristodhuli, ndërtuan një paraklis kushtuar së Tërëshenjtës Arvanitase dhe Etërve të Kutlumusit. Ikonografët e manastirit pikturuan në një ikonë me përmasa 100 × 70 cm pamjen e re, plot ëmbëlsi, të së Tërëshenjtës, të cilën e quajtën «E Tërëshenjta Arvanitase e Kutlumusit».

Mitropoliti i Hirshëm i Dhidhimotihos, Orestiadhës dhe Sufliut, imzot Damaskini, e deshi me dashuri hyjnore të Tërëshenjtën Arvanitase. Në marrëveshje me të përndershmin igumen të Manastirit të Shenjtë të Kutlumusit në Malin e Shenjtë, në këtë manastir u pikturua një kopje e ikonës së shenjtë dhe mrekullibërëse të së Tërëshenjtës Arvanitase, me përmasa 100 × 70 cm. Të premten, më 20 qershor 2014, Mitropoliti i Hirshëm e vendosi ikonën e shenjtë si një thesar në kishën e Fjetjes së Hyjlindëses, në fshatin Sakos të Evrosit Verior.

Përkushtim i shenjtë dhe lajme të gëzueshme për të Tërëshenjtën Arvanitase edhe nga Melisohori i Thivës

Presviteri, atë Anastasi Fukas, më njoftoi me gëzim: «Falë dashurisë së besimtarëve për të Tërëshenjtën Arvanitase dhe mbështetjes së tyre financiare, në oborrin e kishës së fshatit tonë, Kishës së Trinisë së Shenjtë, po ndërtohet për nder të së Tërëshenjtës sonë një faltore e vogël për ikonën, me përmasa 3 m lartësi, 1,5 m gjerësi dhe 1,5 m gjatësi». Urojmë që të gjithë të krishterët e lartpërmendur të ndërtojnë edhe kisha të shenjta për të Tërëshenjtën Arvanitase dhe që të gjithë ne të krishterët, me pendim, të shkojmë në Parajsë. Më poshtë vijon projekti i faltores. E Tërëshenjta Arvanitase kremtohet të dielën e parë pas së kremtes së Gjithë Shenjtorëve, domethënë të dielën e Etërve të Malit të Shenjtë. Të dashurit e mi, po ju shkruaj kaq pak, ndërkohë që ka kaq shumë për të thënë. Megjithatë, nuk mund ta mbyll këtë tekst pa bërë të paktën disa aludime për mendimin që mbizotëron jo rastësisht, që besohet se është më i arsyeshmi dhe që merr shprehje konkrete në predikimet e mia. E kam fjalën për interpretimin shpirtëror të shfaqjes së Zonjës Hyjlindëse tek arvanitasit e Kohliasë së Kiosit; për vazhdimësinë dhe qëndrueshmërinë e admirueshme të shfaqjeve të Saj gjatë gjithë periudhës, aq të gjatë për përmasat tona, të nëntëqind vjetëve të fundit. Dhe, sidomos, për shfaqjen e Saj me veshjen dhe pamjen e një nëne arvanitase. Me pak fjalë dhe qartë: Mbretëresha e të Gjithëve, natyrisht, i njeh që më parë të gjitha zhvillimet e çështjeve njerëzore, veçanërisht ato që lidhen drejtpërdrejt me Greqinë dhe grekët. Këta të fundit, së pari, e pranuan me gëzim e ngazëllim mesazhin shpëtimtar të Birit të Saj, Perëndinjeriut, që e morën nëpërmjet Apostujve të Tij të Shenjtë. Së dyti — dhe besojmë se kjo nuk është aspak e parëndësishme për Ekonominë Hyjnore — gjaku i morisë së martirëve në Greqi, si në lashtësi, ashtu edhe në kohët më të vona, që u derdh për lavdinë e Perëndisë dhe për Besimin e Papërlyer, nuk u derdh për faj të grekëve. Sundimtarët e ngarkuar me pushtet, të cilët shpallnin dënimet me vdekje kundër të krishterëve në Greqi, si edhe zbatuesit e urdhrave të tyre, xhelatët, ishin gjithmonë të një prejardhjeje e të një fePro tjetër. Duke u mbështetur në këtë fuqi shpirtërore me forcë të jashtëzakonshme, që buron e shpërthen nga qendrat e dy shtyllave shpirtërore të lartpërmendura dhe rrezaton nëpër hapësirat shpirtërore deri në Qiellin e Qiejve, mesazhi shpirtëror i shfaqjeve të së Tërëshenjtës përgjatë nëntë shekujve mund të interpretohej kështu: megjithëse duket se u drejtohet vetëm arvanitasve të Kiosit, për t’i gëzuar dhe për t’u kthyer si shpërblim disa bekime këtyre punëtorëve të përulur e të devotshëm të tokës dhe të gurit, sot është bërë i qartë vullneti i shprehur i Hyjlindëses për t’u njohur në mbarë Greqinë edhe si e Tërëshenjta Arvanitase. Përse vallë? Sepse, duke i njohur që më parë, siç theksuam më sipër, riorganizimet e rëndësishme gjeopolitike që po ndodhin sot në Ballkan, në Turqi dhe më gjerë, së bashku me trazirat e rënda dhe përçarjet që i shoqërojnë, Ajo i paralajmëron të krishterët grekë të fillojnë menjëherë e me ngulm përgatitjen dhe të rrinë syçelë për mbrojtjen e atdheut tonë dhe të Besimit tonë të Papërlyer. TË GJITHË TË BASHKUAR! Dhe përse, ju lutem? Sepse e Tërëshenjta është edhe Nëna e vërtetë dhe autentike e grekëve. E të gjithë grekëve. E të gjitha fiseve greke. E të gjitha degëve të popullit grek. Rrjedhimisht, edhe e FISIT TË LAVDISHËM GREK TË ARVANITASVE. Prandaj, mesazhi i Zonjës Hyjlindëse për kohët e sotme duket se është vazhdimi i natyrshëm i mesazhit të Saj fillestar: atëherë u drejtohej arvanitasve të Kohliasë; sot u drejtohet të gjithë grekëve. Veçanërisht atyre që e nderojnë dhe përpiqen të veprojnë sipas vullnetit të Birit të Saj, domethënë të Zotit tonë Jisu Krisht, domethënë të Perëndisë Triadik. Sepse, me fjalë të tjera, na thotë tërthorazi, por qartë: «Grekë, bashkohuni! Bëhuni një trup, një zemër, një shpirt! Mos lini jashtë trupit të Greqisë shpirtra grekë të lashtë e të lavdishëm. Mos u jepni më vend e vëmendje shpifjeve të kurdisura me mjeshtëri dhe të drejtuara nga forca të errëta kundër këtyre shpirtrave fisnikë. Po ju flas për shpirtrat e bijve të Mi, për shpirtrat e grekëve arvanitas të lashtësisë. Mendjen e tyre e kam pajisur me frymë durimi, me frymë trimërie, me frymë zotësie luftarake, me frymë vetëflijimi për Besimin dhe Atdheun Grek. Të gjitha këto, dhe shumë të tjera, i kam rrënjosur në qenien e tyre me palëkundshmëri, një virtyt mbi virtytet, që është këmbëngulja e shenjtë. Por armiqtë tuaj e përqeshën dhe jua paraqitën si “kokëfortësi të thatë arvanitase”. Sepse druhen se mos merrni edhe më shumë fuqi të jashtëzakonshme duke i pasur mes jush, atje ku u takon të jenë. Në vendin që ua caktova që në fillim: të qëndrojnë mes mbrojtësve të parë të grekëve të vërtetë. Të atyre grekëve që njoh Unë: ata nuk tërhiqen kurrë. Ose shkojnë përpara, ose bien aty ku ndodhen. Qofshin Termopile, Salaminë, male të Epirit apo sa e sa vende të tjera. Grekët e Mi nuk i kam braktisur kurrë. As tani nuk do t’i braktis. Përsëri e shtrij Mbulesën Time që grekët të gjejnë mbrojtje. Por edhe ju duhet të merrni në duart tuaja, në shpirtrat tuaj, në frymën tuaj, armët e shenjta që ju dha Biri Im. Ai nuk ju la të paarmatosur kur u ngjit në qiej. Këto armë i keni të gjithë ju, të krishterët e pagëzuar. Me to do të shpëtoni veten, familjet tuaja dhe shumë vëllezër të tjerë. Meqenëse shumë prej jush jeni mbushur me mëkate, i latë pa përdorur armët tuaja të shenjta; madje, ndoshta e keni harruar krejtësisht ekzistencën e tyre. Nëse më pyesni cilat janë këto armë, ju nxis t’u drejtoheni priftërinjve të Birit Tim, që t’jua kujtojnë dhe t’ju japin udhëzime e këshilla atërore se si duhet të ecni këtej e tutje. Çfarëdo që t’ju thonë, bëjeni. Përdorini këto armë me fuqi e besim. Do të jetoni mirë dhe do të mbijetoni. Arvanitasit ruajini si sytë e ballit. Sepse shumica dërrmuese e tyre i mbajnë gjithmonë me vete armët e shenjta, të ngjeshura kryq në trup. Kurrë nuk i lënë të zvarriten përtokë. Prandaj edhe iu shfaqa. Me veshjen e thjeshtë të një nëne arvanitase. Meqenëse më donin, e kuptuan shpejt. Më quajtën “E Tërëshenjta Arvanitase”, siç i ndriçoi Fryma e Atit. Edhe Unë e pranova me kënaqësi. Tani i lashë kreshtat e Kohliasë dhe po kaloj mes të gjithë grekëve. Dua të më njihni të gjithë edhe me këtë emër: E Tërëshenjta Arvanitase. Ta mësojë e gjithë Greqia. Jo që të mos më harroni Mua, por që, këtej e tutje, të mos i harroni kurrë, të mos i tallni, të mos i përqeshni dhe të mos i urreni vëllezërit tuaj, grekët arvanitas. T’i doni me zemër dhe t’i vendosni në shpirtin tuaj. Sepse edhe ata ju mbajnë të ulur në fron brenda shpirtit të tyre. Sepse për grekët e Moresë, grekët e Maqedonisë, grekët e Thrakës, grekët e Epirit, grekët e Rumelisë dhe grekët e ishujve, këta grekë arvanitas të paepur e derdhën gjakun lumë, sa herë që Atdheu i Përbashkët Grek u gjend në nevojë e në luftë». Këto, besoj, vëllezërit e mi, dëshiron të kuptojmë e Tërëshenjta, Nëna e Emanuelit. Ju lutem, më falni. Hyjlindësja e Tërëshenjtë le të na mbulojë të gjithëve me mbrojtjen e Saj: familjet tona, atdheun tonë dhe të gjithë njerëzit e përulur e paqësorë të tokës. U bëftë. Amin.

Siç kishte raportuar UGO, një tjetër lajm nga Mali Athos lidhej me vizitën e familjes mbretërore serbe në manastirin Hilandar.

Lexo gjithashtu