Atë Spiro Veli rihapi Kishën e Shën Marisë në Elbasan.

Atë Spiro Veli nga Arkivi i Dr. Th Bambulla

Atë Spiro Veli (1914–1995), meshtari që ruajti besimin në vitet e ateizmit

Pjesa IV

Rihapja e kishave dhe ringritja e jetës famullitare

Rihapja e Kishës së Shën Marisë

Fillimi i viteve 1990 solli kthesën që Atë Spiroja kishte pritur dhe për të cilën ishte lutur për më shumë se dy dekada.

Rihapja e Kishës së Shën Marisë në Elbasan, në vitin 1991, e gëzoi pa masë. Pasi mori dokumentin përkatës nga organet vendore, më 24 mars, të Dielën e Kreshmëve, kremtoi Liturgjinë e parë publike pas ndalimit të gjatë. Meshtari që deri atëherë kishte shërbyer në heshtjen e shtëpisë qëndronte sërish përpara Tryezës së Shenjtë, pa nevojën për t’u fshehur.

Pas kësaj Liturgjie pasuan kremtimet e Ungjillëzimit të Hyjlindëses, të Pashkës dhe të festave të tjera. Pavarësisht moshës, lodhjes dhe mungesës së mjeteve, Atë Spiroja shërbente të dielave dhe në të kremte. Kthimi i tij në altar ishte dëshmi se ndalimi shtetëror mund të ndërpriste shërbesën publike, por nuk mund ta zhdukte meshtarinë, shërbesën.

Etja e popullit për Kishën

Që në shërbesat e para, kisha u mbush brenda dhe jashtë. Atë Spiroja kujtonte se në të kremte ishte e vështirë të kalonte me Dhuratat e Shenjta dhe se dy persona duhej të hapnin rrugën mes turmës.

Pamja e tempullit të mbushur tregonte se besimi nuk ishte zhdukur: disa e kishin ruajtur në familje, të tjerë mbanin kujtime nga fëmijëria, ndërsa brezi i rritur pa mësim fetar kërkonte ta njihte nga fillimi.

Në kishë hynin edhe myslimanë: disa nga kureshtja, disa nga respekti dhe të tjerë në kërkim të ndihmës shpirtërore. Atë Spiroja nuk i largonte.

Kishte edhe njerëz që, pasi kishin humbur lidhjen me traditën e familjes gjatë ateizmit, kërkonin të pagëzoheshin dhe të merrnin emër të krishterë. Ky ishte fillim i një rizbulimi më të gjerë të besimit.

Rikthimi i mistereve dhe shërbesa në fshatra

Me hapjen e kishës u rikthyen publikisht pagëzimet, kurorëzimet, Uji i Bekuar, Parakliset, përshpirtjet dhe shërbesat e tjera që kishin qenë të ndaluara ose të kufizuara në fshehtësi.

Atë Spiroja nuk qëndronte vetëm në qytet. Kur e thërrisnin në fshatra, shkonte për të kremtuar misteret, për të vizituar familjet dhe për të ngushëlluar njerëzit. Shpesh udhëtonte në këmbë, sepse nuk kishte automjet.

Shërbesa famullitare përfshinte edhe mësimin e elementeve themelore të besimit. Pas njëzet e katër vjetësh ateizëm, shumë njerëz nuk dinin të bënin shenjën e Kryqit, nuk njihnin lutjet dhe nuk kishin përvojë të jetës liturgjike.

Atë Spiroja u fliste për Krishtin, Apostujt, paqen, dashurinë dhe agjërimin. Në këtë mënyrë, krahas detyrës së meshtarit, mori edhe rolin e mësuesit të një bashkësie që duhej të rindërtonte kujtesën e vet shpirtërore.

Varfëria dhe mungesa e klerikëve

Ringritja filloi në kushte të varfra. Atë Spiroja kishte ruajtur disa veshje, libra dhe sende të shenjta, por nevojat ishin shumë më të mëdha.

Problemi më i rëndë ishte mungesa e priftërinjve. Në fshatra kishte ende kisha, por nuk kishte kush të shërbente. Në të gjithë vendin kishin mbetur pak klerikë të brezit të vjetër, shumica të moshuar dhe të dobësuar nga vitet e punës, përndjekjes dhe varfërisë.

Për këtë arsye ai e lidhte të ardhmen e Kishës me formimin e brezit të ri. Shpresonte që seminaristët të përfundonin studimet, të hirotoniseshin dhe të merrnin përgjegjësinë e famullive.

Dëshironte që njëri prej djemve të tij, veçanërisht Dhimitri, i cili ishte mësues dhe i lidhur me Kishën, të vazhdonte traditën familjare. Kjo dëshirë nuk buronte vetëm nga lidhja e gjakut, por nga nevoja konkrete për meshtarë të arsimuar e të përkushtuar.

Mbështetja e Kryepiskopit Anastas

Në rrëfimin e tij, një vend të veçantë zinte Kryepiskopi Anastas, i cili udhëhiqte ringritjen e Kishës Orthodhokse në Shqipëri.

Atë Spiroja e përshkruante si njeri të shenjtë, asket dhe shembull të gjallë të besimit. Vlerësonte se ai nuk mjaftohej me fjalë, por organizonte jetën kishtare, kujdesej për famullitë, përgatitjen e klerit dhe sigurimin e mjeteve të domosdoshme.

Kryepiskopi kishte shërbyer disa herë në Elbasan dhe u jepte udhëzime klerikëve që vepronin në të gjithë vendin. Prania e tij e nxori ringritjen nga përpjekjet e izoluara dhe i dha drejtim të përbashkët.

Për Atë Spiron, kjo ishte shenja se Kisha po rifitonte jo vetëm tempujt, por edhe unitetin, hierarkinë dhe aftësinë për të vazhduar misionin e saj.

Shërbesa deri në fund dhe lidhja ndërmjet dy epokave

Megjithëse shikimi po i dobësohej dhe trupi ishte lodhur, Atë Spiroja nuk dëshironte të tërhiqej përpara se të vinte një prift tjetër.

Ai thoshte se kishte ende gjuhë dhe zë; për sa kohë mund të lutej, të këndonte dhe të fliste për Krishtin, e konsideronte detyrën të papërfunduar.

Ndonëse ishte në moshë të thyer dhe po hynte në vitin e tetëdhjetenjëtë të jetës, punoi me përkushtim e devotshmëri deri në fund.

Roli i tij historik qëndronte në lidhjen e dy periudhave: ai sillte në Kishën që po rindërtohej formimin seminarist dhe përvojën liturgjike të para vitit 1967, si edhe dëshminë e përndjekjes.

Arriti të shihte kishat të mbushura, kambanat të dëgjoheshin përsëri dhe fëmijët të mësonin për Krishtin.

Më 23 prill 1995, në Ditën e Pashkës së Madhe, Atë Spiro Veli ndërroi jetë, duke e përfunduar shërbesën tokësore në ditën e festës së Ngjalljes që kishte pritur dhe dëshmuar pas dekadave të ateizmit.

Pjesa V

Personaliteti shpirtëror i Atë Spiro Velit

Thjeshtësi pa shtirje

Intervista e Atë Spiro Velit zbulon një njeri të drejtpërdrejtë, të përulur dhe pa dëshirë për ta paraqitur veten si hero.

Ai fliste me fjali të thjeshta, me kujtime konkrete dhe me humor të natyrshëm. Mund të qeshte për vështirësitë e moshës, për mjekrën që po e linte të rritej përsëri ose për nevojën e syzeve.

Kjo afërsi njerëzore nuk e zvogëlonte seriozitetin e tij shpirtëror; përkundrazi, tregonte se formimi dhe përvoja nuk ishin kthyer në vetëlartësim.

Ai kishte studiuar në Seminar, njihte shërbesat, psaltikën dhe gjuhën liturgjike, por nuk e përdorte dijen për t’u vendosur mbi të tjerët.

Njohuria kishte vlerë vetëm kur ndihmonte njeriun të jetonte sipas Ungjillit dhe i shërbente bashkësisë.

Urtësia, ndershmëria dhe profesionalizmi që kishin dalluar shërbesën e tij që në Durrës mbetën tipare të qëndrueshme gjatë gjithë jetës.

Guximi që bashkëjeton me frikën

Atë Spiroja nuk pretendonte se kishte qenë i patrembur. Pranonte ankthin për bashkëshorten, fëmijët, besimtarët që e vizitonin dhe sendet e shenjta që ruante.

Për të, guximi nuk ishte mungesa e frikës, por vazhdimi i detyrës pavarësisht saj.

Kjo e bën dëshminë e tij veçanërisht njerëzore: qëndresa nuk paraqitet si veprim i një njeriu të paprekshëm, por si zgjedhje e përsëritur e besnikërisë në rrethana të rrezikshme.

Ai nuk e quante veten martir të madh dhe as nuk i zmadhonte vuajtjet. Thoshte se kishte bërë aq sa kishte mundur dhe ia atribuonte mbijetesën ndihmës së Perëndisë.

Përulësia e tij nuk e fshihte padrejtësinë e përjetuar, por e pengonte dhimbjen të kthehej në krenari ose në vetëlavdërim.

Besimi në përkujdesjen e Perëndisë

Në mënyrën si i interpretonte ngjarjet, Atë Spiroja shihte vazhdimisht dorën e Perëndisë: në shpëtimin nga rreziqet, në ruajtjen e familjes, në sendet e shenjta që mbetën të fshehura dhe në rihapjen e Kishës.

Kjo bindje nuk e bënte pasiv. Ai punonte, merrte masa, fshihej kur ishte e nevojshme dhe vlerësonte me kujdes kujt mund t’i besonte.

Besimi në përkujdesjen hyjnore shoqërohej me përgjegjësi njerëzore.

Përvoja e tij e kishte bindur se pushtetet, frika dhe varfëria janë të përkohshme, ndërsa besimi mund ta mbajë njeriun në sprova të gjata.

Prandaj, edhe kur fliste për periudhat më të rënda, rrëfimi i tij nuk përfundonte në dëshpërim, por në mirënjohje.

Afërsia me njerëzit

Atë Spiroja jetonte mes popullit, njihte familjet dhe dëgjonte shqetësimet e tyre.

Besimi që njerëzit kishin tek ai nuk buronte vetëm nga ofiqi, por nga prania e vazhdueshme pranë tyre: si mësues e meshtar në vitet e para, në fshehtësi gjatë përndjekjes dhe hapur pas vitit 1991.

Edhe kur mosha e pengonte, shkonte në këmbë në fshatra për pagëzime, kurorëzime, bekime dhe përshpirtje.

Sipas tij, meshtari duhej të ishte punëtor i Perëndisë, i përulur, i ndershëm dhe pa hipokrizi.

Autoriteti shpirtëror nuk fitohej me titull, por me mënyrën e jetesës.

Një prift mund t’i afronte njerëzit me Kishën vetëm nëse fjalët dhe veprat e tij përputheshin.

Pjesa VI

Mësimet dhe trashëgimia shpirtërore

Krishti mbi çdo ideologji

Porositë e Atë Spiro Velit burojnë nga jeta e tij dhe jo nga një sistem i shkruar teologjik.

Kur u pyet se cilit grup politik i përkiste, ai u përgjigj: “Partia ime është Krishti.”

Me këtë fjali shprehte bindjen se besimi nuk duhet t’i nënshtrohet ideologjisë dhe as të përdoret si mjet pushteti.

Krishti ishte kriteri me të cilin ai gjykonte veprimet dhe zgjedhjet e veta.

Të rinjtë i këshillonte të mos e ndërtonin jetën mbi pasurinë, ambicien ose premtimet politike.

Gjërat tokësore ndryshojnë, ndërsa lidhja me Perëndinë i jep njeriut drejtim dhe qëndrueshmëri.

Kjo bindje e kishte ndihmuar të mos e humbiste identitetin edhe kur i morën rason, detyrën dhe të ardhurat.

Punë, ndershmëri dhe besim i dukshëm në vepra

Një nga porositë e tij më të qarta ishte: “Të mos vidhni, të mos grabitni, të mos jeni lakmitarë. Të jeni të kënaqur me atë që keni.”

Puna, për të, nuk ishte vetëm mënyrë për të siguruar jetesën, por shkollë karakteri.

Vetë ai pranoi punë të ndryshme dhe të vështira gjatë diktaturës për të mbajtur familjen, pa kërkuar rrugë të pandershme për të mbijetuar.

Besimi duhej të shihej në sjelljen e përditshme.

Nuk mjaftonte një pohim fetar nëse jeta drejtohej nga lakmia, padrejtësia ose urrejtja.

Veçanërisht meshtari kishte detyrimin të ishte shembull, sepse hipokrizia e tij mund t’i largonte njerëzit nga Kisha, ndërsa ndershmëria dhe përulësia mund t’i afronin.

Pendim, lutje dhe agjërim

Atë Spiroja përmblidhte një pjesë të madhe të mësimit të tij në tri fjalë: “Pendim, lutje dhe punë.”

Pendimi ishte pranimi i gabimit dhe përpjekja konkrete për t’u ndryshuar, jo arsyetimi i vazhdueshëm i vetvetes.

Lutja ishte burimi i fuqisë që e kishte mbajtur gjatë viteve pa kishë, pa siguri dhe pa mbështetje institucionale.

Ai këshillonte që njeriu të mos i drejtohej Perëndisë vetëm në sëmundje ose rrezik, por ta bënte lutjen pjesë të jetës së përditshme.

Agjërimin e shihte si ushtrim të vullnetit dhe shkollë shpirtërore.

Ai agjëronte të mërkurave, të premteve dhe në periudhat e përcaktuara nga Kisha.

Duke kujtuar agjërimin dyzetditor të Krishtit, u shpjegonte të rinjve se vështirësia e fillimit shndërrohet me kohë në disiplinë të natyrshme.

Njeriu që mëson të përmbahet në gjërat e vogla përgatitet të qëndrojë përballë sprovave më të mëdha.

Paqja, falja dhe respekti

Përvoja e përndjekjes e kishte bindur se falja është formë e lirisë së brendshme.

Kur fliste për ata që e kishin lënduar, thoshte: “Nuk ka rëndësi. Zoti i fal i pari; ne më pas.”

Ai nuk kërkonte të fshihej e vërteta e padrejtësisë, por që ajo të mos prodhonte një zinxhir të ri urrejtjeje.

Regjimi nuk duhej të vazhdonte ta sundonte njeriun përmes zemërimit edhe pasi kishte humbur pushtetin.

Paqja shtrihej edhe në marrëdhëniet ndërfetare.

Atë Spiroja ishte i bindur në besimin orthodhoks, por mendonte se njeriu afrohet me Krishtin përmes dashurisë, fjalës së mirë dhe shembullit, jo përmes përbuzjes ose detyrimit.

Respekti për çdo njeri ishte, për të, pasojë e drejtpërdrejtë e bindjes se të gjithë janë krijesa të Perëndisë.

Familja dhe edukimi i fëmijëve

Atë Spiroja e konsideronte familjen bekim dhe fëmijët dhuratë të Perëndisë, jo barrë.

Mbështetej në porosinë biblike për vazhdimin e jetës dhe e quante ndërprerjen e qëllimshme të saj mëkat të rëndë.

Përgjegjësia prindërore, sipas tij, nuk mbaronte me lindjen: fëmijët duhej të rriteshin me punë, besim dhe shembull të mirë.

Ai këmbëngulte që fëmijët të afroheshin që herët me Kishën.

Pas vitit 1991 emocionohej kur i shihte të vinin për ta dëgjuar dhe u fliste për Krishtin, Apostujt, paqen dhe dashurinë.

Nuk synonte vetëm pjesëmarrjen në rite, por formimin e ndërgjegjes.

Fëmijën e krahasonte me një fletë të bardhë, mbi të cilën prindërit, mësuesit dhe meshtarët shkruajnë me fjalën dhe shembullin e tyre.

Formimi i klerit dhe vazhdimësia e traditës

Një prej shqetësimeve të tij më të mëdha ishte mungesa e priftërinjve të përgatitur pas shkatërrimit të seminareve dhe ndërprerjes së arsimit fetar.

Kleriku i ri, sipas tij, duhej të bashkonte njohuritë e librave me përvojën e priftërinjve të vjetër.

Formimi biblik, liturgjik dhe muzikor ishte i domosdoshëm, por po aq e rëndësishme ishte të mësonte si t’i shërbente popullit me përulësi dhe përgjegjësi.

Në këtë kuptim, Atë Spiro Veli ishte vetë një urë e gjallë e traditës.

Ai mbante kujtesën e Kishës së para vitit 1967 dhe mund t’ia transmetonte brezit të ri jo vetëm njohuritë, por edhe përvojën se si ruhet thirrja meshtarake në kohë përndjekjeje.

Porosia e fundit dhe trashëgimia

Në fund të bisedave u linte të rinjve këtë porosi: “Mos e harroni besimin tuaj. Kini shpresë te Perëndia, lavdërojeni dhe qëndroni të ndershëm pranë Krishtit.”

I ftonte t’i afronin njerëzit me Kishën jo me detyrim, por me dashuri, shembull dhe fjalë të mirë.

Gjithçka tokësore vjen dhe shkon; ajo që e mban njeriun është besimi i jetuar me ndershmëri.

Atë Spiro Veli nuk la pas një vepër të shkruar sistematike.

Trashëgimia e tij qëndron në përputhjen ndërmjet fjalës dhe jetës: ai nuk kërkoi prej të tjerëve një besnikëri që vetë nuk e kishte provuar.

Formimi në Seminar, shërbesa në Durrës, përgjegjësitë në Berat e Elbasan, qëndresa e fshehtë gjatë ateizmit dhe rikthimi në Kishën e Shën Marisë përbëjnë një vijimësi të vetme shërbimi.

Në figurën e tij, besnikëria nuk shfaqet si mungesë frike, por si refuzim për ta kthyer frikën në mohim.

Jeta e tij nga viti 1914 deri më 1995 i përket jo vetëm historisë së një meshtari, por kujtesës së gjithë Kishës Orthodhokse në Shqipëri.

Ky është kuptimi themelor i dëshmisë së Atë Spiro Velit dhe arsyeja pse ajo mbetet e çmuar për brezat pasardhës.

Dr. Themistokli Bambulla

Teolog/Msc. Pedagogji

Phd në Historinë Kishtare

Burimi: Klerikë Orthodhoksë të cilët i mbijetuan regjimist ateist në shqipëri (1945-1990). Protopresviter, Atë Eleftherios Karakitsios, Phd në Histori, Thessaloniki 2001, fq 38-84

Andrea Llukani, Enciklopedia e Krishterë

Lexo gjithashtu