Nobel në Kimi u nda në Stokholm për zbulimin e kiralitetit

Foto ilustruese UGO.Al

Çmimi Nobel në Kimi u nda këtë vit mes profesorit francez 96-vjeçar Anri Kagan dhe profesorit japonez 76-vjeçar Kenso Soai, për zbulimin e paradokseve kimike të lidhura me organizmat e gjallë dhe barnat. Sipas artikullit origjinal të Jorgo N. Papathanasopulos, Kagan zbuloi paradokset që shfaqen në përbërje kimike të lidhura me organizmat e gjallë dhe barnat, ndërsa Soai i çoi më tej, në zbatim praktik, zbulimet e profesorit francez.

Më konkretisht, dy profesorët zbuluan paradokset që ndodhin në natyrë dhe në organizmat e gjallë. Në trupin tonë, për shembull, proteinat sintetizohen nga aminoacide që gjenden në të ashtuquajturën formë «të majtë», ndërkohë që të njëjtat aminoacide ekzistojnë edhe në formën «e djathtë»… Pra, ndryshimi ndërmjet tyre nuk qëndron te struktura e përbërjes kimike, por te forma e saj. Ato ngjajnë me dorën tonë të djathtë dhe të majtë; ndaj kjo dukuri u quajt ndërkombëtarisht «kiromorfi», nga fjalët greke «dorë» dhe «formë». Në terminologjinë kimike ajo njihet si kiralitet.

Dukuria e kiralitetit ka pasoja shumë konkrete në organizmin e njeriut. Kur mbi proteinat ushtrohet një ndërhyrje nga jashtë, vetëm njëra prej dy formave të tyre do të reagojë pozitivisht. «Puna e Kaganit dhe, më pas, e Soait është jashtëzakonisht e rëndësishme për prodhimin e barnave, sepse ata zbuluan se e njëjta molekulë, në formën e saj të djathtë ose të majtë, mund të ketë efekte biologjike shumë të ndryshme», deklaroi Olivie Rian, profesor në Universitetin e Luvenit dhe ish-student i Kaganit.

Ngjarja tragjike që e shtyu Kaganin t'i intensifikonte kërkimet mbi sjelljen e ndryshme të të njëjtave përbërje biokimike kirale të organizmit, si edhe mbi mënyrën e përballimit të kësaj sjelljeje, ishin pasojat tragjike të përdorimit të barit talidomid. Në vitin 1957, kompania gjermane Chemie Grünenthal e hodhi në treg këtë bar, duke e paraqitur si një risi për gratë shtatzëna. Sipas deklaratës së kompanisë, përdorimi i tij do t'i qetësonte ato dhe do t'i ndihmonte të shmangnin të përzierat, të vjellat dhe shqetësime të tjera.

Gjatë kërkimeve të tyre, ata e gjetën lëndën vepruese të barit, por nuk zbuluan se molekula e tij ishte kirale dhe se, ndërsa forma e majtë kishte efektin e dëshiruar te gratë shtatzëna, forma e djathtë shkaktonte keqformime dhe aftësi të kufizuara të rënda te të porsalindurit! Skandali ishte i përmasave të mëdha, sepse fabrika gjermane që prodhonte talidomidin e dëmshëm shkaktoi fatkeqësi në mijëra familje anembanë botës.

Kagan, duke pranuar se nuk mund ta shpjegonte prejardhjen e kiralitetit të përbërjeve kimike që lidhen me njeriun, vijoi kërkimet për përdorimin e substancave që do të mundësonin përzgjedhjen sa më të efektshme të formës së dobishme të përbërjeve kimike kirale. Me këtë punë ai dha një ndihmesë të rëndësishme në kërkimet për të shmangur, gjatë prodhimit të barnave, përsëritjen e asaj që ndodhi me talidomidin.

Në këtë pikë duhet theksuar se, prej mijëra vjetësh, përbërjet biokimike kirale funksionojnë normalisht te njeriu dhe tek organizmat e tjerë të gjallë, me saktësi të përkryer dhe pa pasoja për shëndetin! Vetëm kur njeriu deshi të ndërhynte dhe t'i përdorte ato, ndodhi tragjedia e talidomidit.

Të gjitha barnat kanë efekte anësore, por miratohen nga institucionet përgjegjëse të kontrollit kur përfitimi nga përdorimi i tyre vlerësohet se është shumë më i madh se dëmi që mund të shkaktojnë. Një shembull janë edhe vaksinat që u hodhën në qarkullim kundër koronavirusit. Nga sa është publikuar, u shpëtuan shumë jetë; por fakt është se fitimet e kompanive që i prodhojnë janë të jashtëzakonshme dhe efektet anësore, në shumë raste, janë të rënda, siç duket nga ato pak të dhëna që kanë parë dritën e botimit…

Shkencëtari Kagan gjeti një mënyrë që përbërjet kirale të përdoren në barna pa pasoja për shëndetin e njeriut, diçka shumë pozitive për trajtimin e sëmundjeve. Megjithatë, nuk mundi të shpjegonte përse, që nga krijimi i njeriut, këto përbërje funksiononin në mënyrë të përkryer, ndërsa, kur ai ndërhyri, ato shkaktuan pasojat tragjike që tashmë njihen. Në përgjithësi, çështjet që lidhen me qëllimin e jetës dhe shkaqet më të thella të dukurive nuk mund të shpjegohen.

Lidhur me këtë, fizikani amerikan, laureat i çmimit Nobel dhe studiues i mekanikës kuantike, Riçard Fajnman, tha në një emision të BBC-së se, kur një shkencëtar pyetet «pse» ndodh një dukuri, ai përgjigjet vetëm duke shpjeguar «si» ndodh ajo, sepse «pse»-ja përfundimtare çon në një varg të pafund pyetjesh pa përgjigje shkencore. Ndërsa fizikani italian, gjithashtu laureat i çmimit Nobel dhe shpikës i telegrafisë e i telefonisë pa tel, Guljelmo Markoni, deklaroi për marrëdhënien e tij me Perëndinë: «Shkenca e vetme nuk mund të shpjegojë shumë gjëra dhe, mbi të gjitha, misterin e ekzistencës sonë. Kush jemi? Cili është qëllimi i jetës sonë? Njeriu iu përkushtua kërkimit të këtyre çështjeve, por deri më sot ato mbeten të pazgjidhura. Personalisht, shpall me krenari se jam i krishterë besimtar. Besoj në fuqinë e lutjes. Besoj në të jo vetëm si i krishterë besimtar, por njëkohësisht edhe si shkencëtar».

Një deklaratë besimi e nënshkruan edhe 222 shkencëtarë të shquar grekë; ajo u botua në revistën «Aktines», në numrin e dyfishtë 61–62 të vitit 1946. Shkencëtari modest dhe i përulur Kagan zbuloi diçka të dobishme për shëndetin e njeriut, duke përdorur kiminë organike sintetike. Kështu korrigjoi një gabim të rëndë të një shkencëtari tjetër…

Edhe ai na jep mundësinë të mendojmë për ato që tha, ndër të tjera, Kryepiskopi i lumur i Athinës dhe i gjithë Greqisë, Kristodhuli, në Konferencën Shkencore Ndërkombëtare të organizuar në Athinë në vitin 2000 nga Sinodi i Shenjtë i Kishës së Greqisë, nën kujdesin e tij: «E vërteta është se pyetje të tilla si: nëse shkenca, në fund të fundit, e përmirëson jetën; nëse zgjeron horizontet e kërkimit të njeriut; nëse na e shton lumturinë dhe përmirëson cilësinë e përgjithshme të jetës; nëse duhen vendosur kufij për të dhe nëse kërkimi shkencor udhëhiqet nga parime, janë pyetje që i shqetësojnë gjerësisht shoqëritë tona. Kisha e mbështet shkencën, duke pranuar se çdo zbulim përbën një depërtim në të fshehtat e urtësisë hyjnore. Por, njëkohësisht, ajo përballet me një shoqëri që nuk shquhet për cilësinë e saj shpirtërore dhe përkushtimin ndaj parimeve e vlerave; një shoqëri që ka prirjen të lindë më shumë probleme sesa zgjidh, që karakterizohet nga egoizmi patologjik dhe arroganca, dhe që është e zhveshur nga çdo gjurmë e perspektivës së përjetësisë».

Siç kishte raportuar UGO, Çmimi Nobel për Paqen i ishte dhënë më parë edhe një lëvizjeje nga Japonia kundër armëve bërthamore, shenjë tjetër se çmimet Nobel mbeten çdo vit në qendër të vëmendjes botërore, qoftë në shkencë, qoftë në çështje paqeje dhe etike.

Lexo gjithashtu