Kronika e Fanarit për themelimin e KOU-së: ora në të cilën Filareti nënshkroi heqjen dorë

Dokumenti i Fanarit për themelimin e Kishës Ortodokse të Ukrainës (KOU), i publikuar nga redaksia amerikane e UOJ, i vë ngjarjet e vitit 2018, si edhe ato të vitit 2008, në një dritë tjetër. Në të dyja rastet ekzistonte "problemi Filaret". Dhe në vitin 2018 gjithçka u vendos brenda një ore të vetme. Në mëngjesin e 14 dhjetorit 2018, një ditë përpara "Këshillit të Bashkimit" të KOU-së, përfaqësuesit e Patriarkanës së Kostandinopojës po përgatiteshin të largoheshin nga Kievi për shkak të mospajtimeve me Filaret Denisenkon. Ai kërkonte postin e kreut të strukturës së re. Patriarku Bartolomeu i vuri autoritetet ukrainase para një ultimatumi: ose Filareti heq dorë nga pretendimet për të udhëhequr strukturën e re kishtare, ose delegacioni niset për në shtëpi. Presidenti Petro Poroshenko shkoi te Filareti dhe vetëm një orë më vonë, deklarata e heqjes dorë, e nënshkruar nga Denisenko, ishte mbi tryezën e përfaqësuesve të Fanarit. Çfarë ndodhi gjatë kësaj ore, autori i kronikës së publikuar kohët e fundit nuk e tregon. Megjithatë, nëse e krahasojmë dëshminë e tij me deklaratat e mëparshme të Filaretit, të Aleksandër Drabinkos dhe të pjesëmarrësve të tjerë në ngjarjet e vitit 2018, shumë episode që për një kohë të gjatë dukeshin pothuajse të papajtueshme me njëra-tjetren përshtaten papritur në një tablo mjaft koherente.

Sipas të dhënave të UOJ-USA, autori i kronikës është sot mitropoliti Grigor i Ankirës, i cili në dhjetor të vitit 2018 ishte dhiakon patriarkal dhe pjesëmarrës i drejtpërdrejtë i ngjarjeve. Sipas tekstit, kronika plotëson jo vetëm një hallkë që mungonte në historinë e themelimit të KOU-së, por edhe në historinë shumë më të gjatë të marrëdhënieve mes Filaretit, Fanarit dhe presidentëve ukrainas.

Provat e përgjithshme të vitit 2008

Në vitin 2008, presidenti i atëhershëm ukrainas Viktor Jushçenko ishte përpjekur tashmë të krijonte, me pjesëmarrjen e Kostandinopojës, një "kishë vendore të bashkuar". Hollësitë e kësaj historie i tregoi kohët e fundit Viktor Baloha, drejtuesi i atëhershëm i Sekretariatit Presidencial. Sipas tij, përgatitjet zgjatën rreth gjashtë muaj. Baloha e çoi dy herë Filaretin në Stamboll për bisedime me Patriarkun Bartolomeu. Këto bisedime zgjatën çdo herë shtatë deri në tetë orë.

Veçanërisht domethënës është fakti që negociatat u zhvilluan në një kohë kur Kostandinopoja e quante zyrtarisht Filaretin njeri pa gradë shpirtërore, të ndodhur nën anatemë. U diskutua modeli i një kishe të re ukrainase, në krye të së cilës do të qëndronte mitropoliti Vladimir Sabodan, tashmë i ndjerë. Por pikërisht në këtë pikë u shfaq "problemi Filaret". Ai vetë donte të bëhej kreu, gjë me të cilën Bartolomeu, sipas Balohës, nuk pajtohej.

Për ne tani është e rëndësishme episodi vijues: sipas rrëfimit të Balohës, para mbërritjes së Bartolomeut ishin arritur tashmë marrëveshjet kryesore, përfshirë atë që Filareti të mos bëhej kreu. Filareti, megjithatë, nuk kishte aspak ndërmend të hiqte dorë nga pretendimi për udhëheqje. Sipas informacioneve të UOJ-së, Jushçenko shkoi personalisht në bisedime nate me të dhe u përpoq ta bënte të pranonte modelin e propozuar nga Fanari. Denisenko, megjithatë, mbeti pranë pozicionit të tij: struktura e re kishtare mund të lindte vetëm nën udhëheqjen e tij.

Jushçenko u detyrua të zgjidhte mes Filaretit dhe Bartolomeut, dhe zgjodhi anën e Filaretit. Në një takim lamtumire me Bartolomeun, ai e luti kreun e Fanarit që Filaretin ta vendoste, megjithatë, në krye të strukturës së ardhshme. Baloha e përshkruan shumë gjallërisht përgjigjen e patriarkut: ai, gjoja, ka goditur me shkopin e tij mbi tryezë dhe i ka këshilluar presidentit të kujdesej për detyrat e veta dhe të mos përzihej në çështjet kishtare. Nëse gjithçka ka ndodhur saktësisht kështu, nuk është vendimtare. E rëndësishme është që nisma përfundoi atëherë pa rezultat. Dhjetë vjet më vonë, ngjarjet u zhvilluan pothuajse njësoj.

Filareti heq dorë nga posti, por jo nga pushteti

Në vjeshtën e vitit 2018, Filareti i njoftoi me shkrim Bartolomeut se nuk do të kandidonte për postin e kreut të kishës së re. Me një vështrim të parë, kjo zgjidhte problemin kryesor të vitit 2008. Por letra përmbante një kufizim të rëndësishëm: Filareti kërkonte të merrte kryesimin e Sinodit të strukturës së bashkuar. Si kre ai propozoi "nxënësin e tij besnik", Epifanin Dumenko. Me fjalë të tjera: Filareti donte ta ruante pushtetin e vërtetë, ndërsa Epifanit i caktohej roli i një figure dekorative.

Kronika e Grigorit tregon qartë se cilin model propozuan përfaqësuesit e KOU-PK-së (Kisha Ortodokse Ukrainase – Patriarkana e Kievit) gjatë negociatave. "Këshilli i Bashkimit" duhej të zgjidhte kreun e strukturës së re, ndërsa Filareti do të bëhej kryetar i Sinodit të Shenjtë dhe ekzark i të gjithë Ukrainës, "me të drejtat e një kreu, pra me të drejtën për thirrjen e Sinodit, për zgjedhjet e peshkopëve, shkarkimet e kështu me radhë".

Do të kishte lindur një model tejet i çuditshëm: një kre me titullin e mitropolitit do të ekzistonte, por nuk do të kishte shumë kompetenca thelbësore. Pranë tij do të qëndronte një njeri tjetër me titullin e patriarkut, i cili do ta ushtronte pushtetin e vërtetë.

Anëtarët e delegacionit të Fanarit, megjithatë, e refuzuan këtë konstruksion me dy krerë. Mitropoliti Emanuel u shpjegoi përfaqësuesve të Filaretit se një model i tillë udhëheqjeje është i pakuptimtë dhe nuk përputhet me eklesiologjinë ortodokse. Ivan (Evstrati) Zorja, që negocionte de facto në emër të Filaretit, mbeti pranë pozicionit të tij. Sipas Grigorit, ai paralajmëroi shprehimisht: pa këtë kusht nuk do të ketë këshill.

Veçanërisht interesante, megjithatë, është qëndrimi i përfaqësuesve të shtetit. Grigori shkruan se ata i kishin siguruar më parë grekët që mund ta bindnin Filaretin të hiqte dorë nga kërkesat e tij. Në çastin e fundit, megjithatë, ata u vunë, siç thuhet, "as më pak e as më shumë, në anën e zotit Evstrati".

Natën nga 13 për 14 dhjetor 2018, situata u acarua edhe më shumë. Emanuelin e thirrën te Poroshenko. Në zyrën e presidentit ishin tashmë Filareti dhe drejtuesi i një shërbimi sekret. Takimi zgjati deri rreth orës dy të natës. Pas kthimit, Emanueli u tha shoqëruesve të tij: "Plaku Filaret ishte i papërkulshëm dhe i pakompromis dhe e refuzoi çdo zbutje të kërkesave të tij. Përveç kësaj, ai gëzonte mbështetjen e heshtur të presidentit." Mitropoliti konstatoi: "Fatkeqësisht, do të dështojmë."

Këtu ngjarjet e vitit 2008 dhe të vitit 2018 mbivendosen pothuajse plotësisht. Përsëri Filareti nuk dëshiron të heqë dorë nga pushteti. Përsëri presidenti vihet në anën e tij. Përsëri përfaqësuesit e Kostandinopojës i refuzojnë këto kushte. Dhe përsëri gjithçka përfundon me nisjen e tyre.

Por këtë herë grekët nuk u nisën

Pas takimit të natës, fanariotët arritën në përfundimin se komedia kishte mbaruar dhe filluan përgatitjet për kthimin. Vendimi u mor si në një triller spiunazhi, duke respektuar të gjitha rregullat e fshehtësisë. Sipas Grigorit, anëtarët e delegacionit ishin të bindur se mbikëqyreshin vazhdimisht nga shërbimet sekrete. Prandaj hapat e mëtejshëm nuk i diskutonin me zë të lartë, por i kalonin njëri-tjetrit shënime të shkruara me dorë.

Pastaj ngjarjet u ashpërsuan edhe më tej: Emanueli bleu një biletë avioni, valixhet ishin gati dhe automjetet drejt aeroportit ishin porositur. Por koordinatori i të gjithë projektit për krijimin e KOU-së, zëvendësdrejtuesi i atëhershëm i Administratës Presidenciale Rostislav Pavlenko, mori vesh për nisjen e planifikuar dhe e thirri presidentin "i tronditur". Poroshenko e lutur Emanuelin të kalonte shkurt pranë tij rrugës për në aeroport. Fanariotët e tjerë i mori madje policia.

Grigori shkroi më vonë: "Na çuan atje nën shoqërimin e një kolone të fuqishme policore." Nuk bëhej fjalë për një rojë nderi, por për detyrim de facto. Ai u ushtrua aq haptazi sa një anëtar i delegacionit të Kostandinopojës u ankua te ambasada amerikane për "çuarjen me forcë", ndërsa një tjetër e informoi Ministrinë e Jashtme greke. Në pallatin presidencial, përfaqësuesve të Fanarit iu hoqën telefonat celularë dhe iu nënshtruan kontrollit trupor. Emanueli e përshkroi situatën kështu: "Na mbajnë të ndaluar dhe na është ndaluar të dalim nga vendi."

E gjithë kjo është e vështirë për t'u besuar. Grigori, megjithatë, ishte vetë pjesëmarrës në ngjarje dhe i përshkroi ato hollësisht.

Ajo një orë

Grekët, pra, ndodheshin si të burgosur nderi në pallatin presidencial. Poroshenko e thirri Bartolomeun, por dëgjoi të njëjtën gjë si më parë: ose Filareti heq dorë nga pushteti, ose ekzarkët largohen nga Ukraina. Pastaj Poroshenko lexoi projektdeklaratën, sipas së cilës Filareti duhej të hiqte dorë nga të gjitha postet në strukturën e re, me përjashtim të anëtarësisë së përhershme në Sinod.

Në kronikë pason pastaj ky dialog mes Poroshenkos dhe Patriarkut Bartolomeu: "Nëse e marr nënshkrimin e Filaretit nën këtë dokument, a do të vazhdojmë, Shenjtëria Juaj?" Shenjtëria e Tij nuk ngriti kundërshtime, por shpjegoi se ekzarkët e tij duhej të bindeshin që të drejtat e Patriarkanës së Kostandinopojës nuk cenoheshin.

Pastaj Poroshenko shkoi te Filareti. Në këtë pikë kronika e Grigorit ka një zbrazëti të shumëkuptimtë. E dimë saktësisht çfarë ndodhi para bisedës dhe çfarë ndodhi pas saj. Por për vetë bisedën nuk dimë asgjë. Grigori raporton vetëm shkurt: "Zoti president nxitoi pa vonesë […] te plaku Filaret, për ta marrë nënshkrimin e tij me autoritetin e vet." Më tej thuhet: "Zoti Pavlenko e solli dokumentin e nënshkruar brenda një ore."

Çfarë ndodhi gjatë kësaj ore? Pse Filareti natën ishte ende "i papërkulshëm dhe i pakompromis", por në mëngjes, brenda një ore të vetme, nënshkroi pikërisht të kundërtën? Përgjigje për këto pyetje japin deklaratat e vetë Filaretit, të bëra gjashtë muaj pas daljes së tij skandaloze nga KOU.

"Ju do ta drejtoni kishën"

Në qershor të vitit 2019, kur konflikti mes Filaretit dhe Epifanit ishte bërë tashmë i hapur, kreu i KOU-PK deklaroi se para "Këshillit të Bashkimit" kishte ekzistuar një marrëveshje gojore për ndarjen e pushtetit. Sipas Filaretit, Poroshenko i premtoi në prani të Epifanit: "Ju do ta drejtoni kishën ashtu siç e keni drejtuar deri tani." Epifani, përkundrazi, do ta merrte përfaqësimin nga jashtë.

Në një deklaratë tjetër, Filareti saktësoi: "Midis presidentit, Epifanit dhe meje ekzistonte marrëveshja që Epifani të ishte kreu, por ta përfaqësonte kishën ukrainase nga jashtë. Brenda duhej të vazhdonte të ekzistonte Patriarkana e Kievit, dhe Patriarku Filaret duhej ta drejtonte këtë patriarkanë." Ai shpjegoi më tej: "Në bazë të kësaj marrëveshjeje hoqa dorë nga paraqitja e kandidaturës sime; ky kusht ekzistonte dhe prandaj u mashtrova. Më thanë se do ta drejtoja Patriarkanën e Kievit, por në fund nuk ishte kështu."

Në janar të vitit 2021, ky version u konfirmua ttërthorazi nga Aleksandër Drabinko. Ai deklaroi se Filaretit i ishte premtuar udhëheqja e vërtetë e kishës së re, ndërsa Epifani duhej të merrte rolin e një "mbretëreshe angleze". Pas publikimit të kronikës së Grigorit, pjesët përshtaten në një tablo më shumë a më pak të kuptueshme. Sipas saj, Filareti hoqi dorë nga pretendimi për t'u bërë kreu zyrtar i KOU-së në bazë të garancive gojore të Poroshenkos dhe të Epifanit. Ndryshe, ndryshimi i tij i papritur i pozicionit shpjegohet vështirë.

Vetë Filareti e formuloi kështu: "Këtë marrëveshje nuk e vendosëm me shkrim, sepse unë kisha besim. I besoja si presidentit, ashtu edhe Epifanit. Dhe ata më mashtruan."

Pse Poroshenko nuk mund ta përsëriste dot vitin 2008

Në vitin 2008, presidenti Jushçenko u përpoq ta bënte Patriarkun Bartolomeu të bënte një lëshim në favor të Filaretit. Kjo nuk i doli, dhe projekti ngeci. Në vitin 2018, Poroshenko u përpoq për të njëjtën gjë. Edhe atij nuk i doli. Pastaj Petro Oleksijovith bëri atë për të cilën Jushçenko nuk ishte gati: e mashtroi Filaretin.

Në çfarë qëndronte dallimi mes 2008 dhe 2018? Përgjigjja është e qartë. Ndërsa projekti për krijimin e një lloj KOU-je në vitin 2008 ishte vetëm një episod i jetës politike në Ukrainë, në vitin 2018 ai u bë projekti më i madh politik i Poroshenkos. Në lojë ishte mandati i tij i dytë si president. Këtë e pranuan edhe persona nga rrethi i tij politik. Këshilltari politik nga ekipi i Poroshenkos, Taras Berezovec, deklaroi në verën e vitit 2018: "Mund të thuhet se kjo është një teknologji e zakonshme fushate zgjedhore. Dhe kjo do t'i përgjigjet së vërtetës …"

Natyrisht, mbështetësit e projektit e paraqitën autoqefalinë si çështje të pavarësisë shtetërore, të sigurisë kombëtare e të ngjashme. Në fund të vitit 2018, megjithatë, ajo nuk shkëputej më nga politika. Në fund të mandatit të tij, Poroshenko nuk mund t'i paraqiste shoqërisë as ndonjë përparim ekonomik, as ndonjë përmirësim të ndjeshëm të nivelit të jetesës, as paqen në Donbas, të premtuar që në fillim të mandatit. Prandaj e vendosi tomosin në qendër të fushatës së tij për një mandat të dytë dhe të sloganit të tij "Ushtria, gjuha, besimi". Dështimi i "Këshillit të Bashkimit" në çastin e fundit do të dukej jo vetëm si fiasko e negociatave kishtare, por edhe si disfatë politike përpara zgjedhjeve.

Kur Poroshenko u gjend një ditë para "Këshillit" praktikisht në të njëjtën situatë si Jushçenko dhjetë vjet më parë, ai thjesht nuk mund ta lejonte dot dështimin.

Prandaj Pavlenko e thirri presidentin "i tronditur" kur mori vesh për nisjen e grekëve. Prandaj delegacioni i Fanarit u arrestua de facto. Dhe prandaj Filaretit, siç duket, iu dhanë premtime që askush nuk kishte ndërmend t'i plotësonte.

Çfarë lidhje ka kisha me të gjitha këto?

Gjëja më e mahnitshme në këtë histori nuk është as shumësia e intrigave, e marrëveshjeve të fshehta, e presionit politik dhe e pritjeve të zhgënjyera. Mahnitëse është më tepër pyetja: çfarë lidhje ka e gjithë kjo me Ungjillin dhe me detyrën për hir të së cilës ekziston kisha?

Politikanët e shohin kishën si instrument. Ata kanë nevojë për të për zgjedhje, për mobilizimin e votuesve, për forcimin e pushtetit të tyre dhe për zgjidhjen e detyrave gjeopolitike. Por le të pyesim veten: çfarë detyre gjeopolitike ndiqte Krishti kur tha: "… do ta ndërtoj Kishën Time …" (Mt 16,18)? Pushtetin e kujt forcoi Ai? Cilët votues mobilizoi? A nuk ekziston kisha pikërisht për t'i bashkuar njerëzit me Perëndinë? Që fjalët e Krishtit: "… ashtu si Ti, Atë, je në Mua dhe Unë në Ty, kështu edhe ata të jenë në Ne …" (Joan. 17,21) të bëhen realitet për çdo besimtar?

Kur lexon kronikën e Grigorit dhe deklaratat e Filaretit, të Drabinkos, të Balohës e të të tjerëve për lindjen e KOU-së, vështirë se mund të shmangësh përshtypjen se e gjithë kjo të çon në drejtim të kundërt.