Debat në Çeki mbi ndikimin rus te Kisha Orthodhokse autoqefale
Këshilli Ekumenik i Kishave pezulloi për një vit anëtarësinë e Kishës, ndërsa Senati dhe Akademia e Shkencave ngrenë pretendime për lidhje me Moskën.
Ndërsa institucionet çeke shqyrtojnë mundësinë e ndikimit rus në qarqet orthodhokse, kjo çështje vë në provë kufirin mes mbikëqyrjes së ligjshme dhe dyshimit ndaj një bashkësie fetare. Sipas UOJ.news, vitet e fundit, Kisha Orthodhokse e Çekisë dhe Sllovakisë është gjendur në qendër të një debati mbi ndikimin rus në Çeki.
Qeveria ka shprehur shqetësime për marrëdhëniet e kësaj Kishe autoqefale me Patriarkanën e Moskës. Prej kohësh, shtetet i përdorin institucionet kulturore për të ndërtuar marrëdhënie dhe për të çuar përpara interesat e tyre jashtë vendit. Edhe Rusia vepron kështu. Mirëpo, për shkak të lidhjes që bëhet mes Orthodhoksisë dhe Rusisë, bashkësitë orthodhokse në Evropë janë vënë nën një vëzhgim më të rreptë që nga shpërthimi i luftës në Ukrainë.
Çdo shtet ka shqetësime reale që lidhen me sigurinë kombëtare. Megjithatë, trysnia mbi Kishën Orthodhokse në Çeki ngre pyetjen se ku mbaron hetimi i mirëfilltë i ndikimit të huaj dhe ku fillon dyshimi ndaj një bashkësie fetare. Kjo pyetje shtrohet edhe jashtë Çekisë. Në mbarë Evropën, qeveritë po përpiqen të dallojnë shqetësimet reale për spiunazh nga jeta e zakonshme fetare e bashkësive orthodhokse, shumë prej të cilave nuk kanë asnjë lidhje me Kremlinin.
Kisha Orthodhokse e Çekisë dhe Sllovakisë është autoqefale dhe vetëqeveriset. Ajo është institucionalisht e pavarur nga Patriarkana e Moskës dhe ka administratën e vet kishtare. Kisha e mori autoqefalinë në vitin 1951 dhe kjo u njoh më pas nga Patriarkana e Konstandinopojës në vitin 1998. Episkopët e saj i përgjigjen Sinodit të tyre. Moska nuk ka autoritet mbi ta.
Ndër shtetet evropiane, Çekia ka mbajtur një nga qëndrimet më të forta kundër Rusisë. Në vitin 2021, ajo ishte i vetmi vend evropian që Rusia e përfshiu në listën e vendeve «jomiqësore», ku figuronin edhe Shtetet e Bashkuara. Ky qëndrim buron nga kujtesa historike e Pranverës së Pragës të vitit 1968, kur forcat e Traktatit të Varshavës pushtuan vendin për të shtypur reformat e ndërmarra nën udhëheqjen e Alexander Dubčekut. Pas pushtimit erdhën vite të tëra me një prani të shtuar sovjetike, e cila la gjurmë të thella në mënyrën se si çekët i shohin ndërhyrjet ushtarake ruse. Kjo kujtesë i jep debatit peshën e tij emocionale.
Për çekët, ndikimi rus është pjesë e përvojës së tyre kombëtare dhe prek shumë më tepër sesa një çështje e largët e politikës së jashtme. Kjo e shpjegon vëmendjen e shtuar dhe ndihmon të kuptohet pse, që nga viti 2022, Çekia dhe vende të tjera të Evropës Qendrore e Lindore kanë mbajtur ndër qëndrimet më të ashpra ndaj Rusisë. Megjithatë, kjo nuk përligj që vëmendja të drejtohet ndaj kishave. Nga sa parashtrova, nuk po nxjerr përfundimin se qeveria çeke po shkon drejt ndalimit të Kishës autoqefale apo drejt një fushate të gjerë represioni. Por, si të krishterë orthodhoksë, duhet të jemi të vetëdijshëm për vështirësitë me të cilat përballet Kisha si pasojë e zhvillimeve politike.
Në gusht të vitit 2024, Komisioni për Sigurinë i Senatit çek i kërkoi qeverisë të hetonte ndikimin e mundshëm rus brenda Kishës. Komisioni i kërkoi Ministrisë së Kulturës të shqyrtonte nëse Kisha Orthodhokse Ruse në Çeki dhe Kisha autoqefale po i përmbushnin kushtet e regjistrimit, duke lënë të hapur mundësinë e heqjes së statusit të tyre juridik. Prania e Kishës ruse në vend kufizohet në një metoh të vetëm, që, me fjalë të thjeshta, funksionon si një lloj ambasade kishtare. Rapporteur
Komisioni përmendi shqetësimet për rritjen e ndikimit rus që nga viti 2014 dhe ngriti pikëpyetje për zgjedhjet në Episkopatën e Pragës, të zhvilluara në qershor të vitit 2024 në kishën e Shën Kirilit dhe Shën Metodit. Në zgjedhje ishin të pranishëm pjesëtarë të Kishës Orthodhokse kanonike të Ukrainës (UOC). Kjo Kishë ende shihet si e varur nga Patriarkana e Moskës, ndonëse lidhjet u ndërprenë pas shpërthimit të luftës. Kisha nuk ishte konsultuar paraprakisht dhe kishte ofruar të dërgonte një përfaqësues. Deník N
Më 25 nëntor 2025, Këshilli Ekumenik i Kishave në Çeki pezulloi për një vit anëtarësinë e Kishës Orthodhokse të Çekisë dhe Sllovakisë. Këshilli dha dy arsye. E para lidhej me problemet reale financiare, të cilat duhen marrë seriozisht. E dyta lidhej me pretendimet për ndikim rus. Për këtë pikë, Këshilli iu referua raportit të Senatit të vitit 2024, pretendimet e të cilit Kisha i ka hedhur poshtë. Pezullimi vuri në rrezik marrëveshjet që u mundësonin klerikëve orthodhoksë të shërbenin në ushtri dhe në burgje. Këshilli paralajmëroi se Kisha mund ta humbiste krejtësisht anëtarësinë nëse nuk i trajtonte këto çështje deri në vitin 2026. Unioni i Gazetarëve Orthodhoksë
Vlen të theksohet se vendimin për pezullimin e mori një këshill kishash. Megjithatë, vendimi u mbështet në një raport politik dhe pasojat e tij prekin edhe marrëveshjet kishtare që njeh shteti. Kjo e bën më të vështirë të dallohet se ku mbaron gjykimi i një organi kishtar dhe ku fillon trysnia qeveritare.
Në janar të vitit 2026, Akademia Çeke e Shkencave u shtoi pretendimeve ndaj Kishës një raport me titull «Rreziqet për sigurinë që lidhen me Kishën Orthodhokse». Raporti paraqiste pretendime për ndikim rus brenda Kishës, duke u ndalur veçanërisht te Kryepiskopi i Pragës, Michal Dandár, dhe te e kaluara e tij. Raporti përmendte se emri i Dandárit figuron në regjistrat e Sigurimit të Shtetit (StB) nga periudha komuniste, se ai kishte studiuar në Moskë dhe se në një fotografi të vitit 2023 shfaqej pranë anëtarëve të grupit të motoçiklistëve pro Kremlinit, «Ujqërit e Natës».
Prania e një emri në listat e StB-së, në vetvete, nuk ka qenë kurrë provë bashkëpunimi. Historianët kanë paralajmëruar prej kohësh se një regjistrim i tillë nuk mund të merret si provë përfundimtare. Gjatë regjimit komunist, të gjithë ishin të detyruar të kishin të bënin me shtetin. Mënyra se si shteti e klasifikonte dikë nuk pasqyronte medoemos shkallën e përfshirjes së tij. Një raport akademik, në vetvete, nuk vërteton pretendimet që paraqet. Sa për «Ujqërit e Natës», një fotografi nuk provon se ekziston një marrëdhënie me ta.
Një episkop nuk mund të verifikojë paraprakisht çdo pjesëmarrës në një veprimtari publike ku morën pjesë edhe hierarkë të Kishës Serbe dhe ambasadori i Serbisë. Madje, vetë Kisha e publikoi fotografinë në faqen e saj në Facebook, gjë që nuk përputhet me mënyrën e veprimit të personave që punojnë fshehurazi për shërbimet e zbulimit. Sipas ligjit çek, kërkohen prova për veprimet konkrete të një personi. Prania pranë dikujt nuk mjafton. Përpara se të ngrihen akuza, vlen prezumimi i pafajësisë. OrthoChristian
Këto rrethana nuk vërtetojnë se Kryepiskopi Michal bashkëpunon me shërbimet ruse të zbulimit apo se Kisha autoqefale shërben si instrument i politikës së jashtme të Moskës. Një shënim disa dhjetëvjeçar në arkivat e shërbimeve sekrete, studimet në Rusi dhe një fotografi me anëtarë të një grupi motoçiklistësh me orientim politik nuk përbëjnë prova për spiunazh sot. Duke i përfshirë këto të dhëna në një paralajmërim më të gjerë për ndikimin rus, raporti rrezikon të ushqejë dyshimin ndaj Kishës pa i provuar pretendimet që ngre. Gjuha akademike ka gjithashtu peshën e vet. Kur një institucion publik kërkimor e cilëson një kishë si «rrezik për sigurinë», ky cilësim ndikon në opinionin publik shumë kohë përpara se një gjykatë t'i shqyrtojë pretendimet.
Në Karlovy Vary, ish-kryeprifti i kishës së Shën Petros dhe Shën Pavlit, që i përket Patriarkanës së Moskës, u akuzua për spiunazh dhe u shpall persona non grata në vitin 2025. Më pas, Kisha u përball me rrezikun e sekuestrimit të pronës dhe të ngrirjes së aseteve të saj. Çfarëdo që të rezultojë nga akuza se ish-kryeprifti ka punuar për shërbimet ruse të zbulimit, çështja e godinës duhet trajtuar veçmas. Kisha e Shën Petros dhe Shën Pavlit u projektua në vitin 1893 në stilin bizantin dhe është kisha më e madhe orthodhokse në vend. Ajo u shenjtërua në vitin 1897, shumë kohë përpara se të ekzistonte shteti i sotëm rus.
Konfiskimi i një vendi adhurimi për shkak se një prift dyshohet për spiunazh do t'i ndëshkonte të gjithë besimtarët për veprimet e një njeriu. Karta Çeke e të Drejtave dhe Lirive Themelore garanton lirinë fetare, ndërsa përgjegjësia për një shkelje i takon personit që e ka kryer. Ndëshkimi i një bashkësie për veprimet që i atribuohen një kleriku të vetëm do të ishte i vështirë të pajtohej me secilin prej këtyre dy parimeve.
Ministri i Jashtëm Jan Lipavský deklaroi se nuk e konsideronte Patriarkanën e Moskës një kishë të mirëfilltë dhe e përshkroi si pjesë të aparatit shtypës të Kremlinit. Megjithatë, kur një shtet laik merr përsipër të vendosë se çfarë quhet kishë, ai merr një rol që e drejta kushtetuese çeke nuk ia njeh. Qeveria mund të vendosë sanksione ndaj individëve dhe institucioneve që mbështesin agresionin. Masat e saj duhet të respektojnë sinqeritetin e besimit të njerëzve dhe të mbrojnë vendet ku ata ushtrojnë besimin e tyre. Rapporteur
Për fat të mirë, masat e propozuara ndaj pronës nuk u zbatuan. Megjithatë, kjo ngjarje na kujton se gjendja e bashkësive orthodhokse në Çeki meriton vëmendje të vazhdueshme. Mbetet të shpresojmë se masat e ardhshme do të mbrojnë si interesat e ligjshme të sigurisë, ashtu edhe trashëgiminë fetare të besimtarëve orthodhoksë të vendit.
Siç kishte raportuar UGO, çështja e rrugës drejt autoqefalisë së një Kishe Lokale mbetet e ndjeshme për shumë bashkësi orthodhokse, siç ishte rasti edhe i Kishës Orthodhokse Shqiptare, që kaloi nëpër procese të ngjashme njohjeje kanonike.
Republika Çeke ka të drejtë të plotë të mbrohet nga ndërhyrjet e huaja. Kur ka prova të besueshme, çdo institucion mund t'i nënshtrohet një hetimi të ligjshëm. Megjithatë, mbrojtja e sigurisë kombëtare duhet të respektojë lirinë fetare dhe prezumimin e pafajësisë. Kisha Orthodhokse Autoqefale e Çekisë dhe Sllovakisë duhet të gjykohet për veprimet e veta. Supozimet për marrëdhëniet e saj me Rusinë apo qëndrimet politike të juridiksioneve të tjera orthodhokse nuk përbëjnë bazë për një gjykim të tillë. Veprimet e klerikëve të veçantë mund të përligjin një hetim, por nuk duhet të shërbejnë si arsye për të vënë nën dyshim një bashkësi të tërë fetare.
Të krishterët orthodhoksë në Çeki shpresojnë se qeveria do ta ruajë këtë dallim dhe se Kisha do të mund ta ruajë pavarësinë e saj, t'u shërbejë besimtarëve dhe të vazhdojë praninë e saj historike në vend, pa u bërë viktimë e përballjes më të gjerë të Çekisë me Rusinë.
