Kisha Ortodokse feston Lartësimin e Kryqit të Nderuar më 14 shtator
Tradita kishtare lidhet me gjetjen e Kryqit nga Shën Elena në Jeruzalem më vitin 326 dhe Lartësimin e tij në Kostandinopojë nga perandori Herakliu më 628.
Lartësimi i Kryqit të Nderuar është një nga festat qendrore të kalendarit kishtar ortodoks, e kremtuar çdo vit më 14 shtator.
Sipas traditës kishtare, në vitin 326 pas Krishtit Shën Elena udhëtoi drejt Jeruzalemit për të vizituar Vendet e Shenjta dhe për t'i shprehur falenderimet Perëndisë për fitoret e djalit të saj, perandorit Kostandin i Madh. Zelli fetar e shtyu atë të niste kërkime për gjetjen e Kryqit mbi të cilin ishte kryqëzuar Krishti. Mbi kodrën e Golgotës ndodhej një tempull idhujtar i perëndeshës Afërdita, të cilin Shën Elena e shembi për të filluar gërmimet. Në një moment, aty u gjetën tre kryqe, por askush nuk mund të dallonte se cili prej tyre ishte i Zotit.
Sipas rrëfimit, peshkopi i Jeruzalemit, Makari, së bashku me disa priftërinj, bëri lutje dhe preku trupin e një gruaje shumë të devotshme që kishte vdekur me secilin nga tre kryqet. Kur u prek me kryqin e tretë, gruaja u ngjall menjëherë, duke vërtetuar kështu se ai ishte Kryqi i vërtetë i Krishtit. Lajmi u përhap shpejt në të gjitha anët e Jeruzalemit dhe turma besimtarësh filluan të vërshojnë për të prekur drurin e shenjtë.
Për shkak të fatkeqësive që ndodhën gjatë grumbullimit të madh të besimtarëve, Kryqi i Nderuar u lartësua brenda tempullit në një vend të lartë, që të mund të shihej dhe të nderohej nga të gjithë. Pikërisht kjo ngritje u caktua nga Etërit e Shenjtë të kremtohet më 14 shtator, si simbol i ngritjes shpirtërore që secili besimtar duhet të bëjë brenda vetes ndaj Kryqit të Zotit, të quajtur "armë kundër djallit". Disa sinaksarë përmendin po në këtë ditë edhe një ngritje tjetër të Kryqit, në Kostandinopojë, më vitin 628 pas Krishtit, kur perandori Heraklit e mori sërish atë nga Avarët, të cilët e kishin marrë me forcë nga Vendet e Shenjta.
Në kontekstin e përdorimit të emrit "Kryqi i Nderuar" në hapësirën shqiptare, UGO kishte raportuar më parë edhe rreth vendimit për shkollën "Kryqi i Nderuar" në Gjirokastër, ku Kisha kishte dhënë sqarime zyrtare mbi vendimin përkatës.
